Tel Aviv
| Tel Aviv תל אביב-יפו | ||
 | ||
| Symboalen | ||
  | ||
| Bestjoer | ||
| Lân |  Israel | |
| Distrikt | Tel Aviv | |
| Sifers | ||
| Ynwennertal | 494.900 (2024)[1] | |
| Oerflak | 528 km² | |
| Befolkingsticht. | 9.500 ynw/km² | |
| Hichte | 5 m | |
| Oar | ||
| Stifting | 11 April 1909 | |
| Postkoade | 61000–61999 | |
| Netnûmer | 03 | |
| Simmertiid | UTC+3 | |
| Offisjele webside | ||
| tel-aviv.gov.il | ||
| Kaart | ||
  | ||
Tel Aviv is de twadgrutste stêd fan Israel. De stêd leit yn it westen fan it lân oan 'e Middellânske See. Oan 'e ein fan 'e 19e iuw setten kolonisten har yn it gebiet nei wenjen en hja bouden hjir de earste wenwiken. De formele stifting fan 'e stêd wie yn 1909. [2] Tel Aviv hat 494.900 ynwenners (2024).
Skiednis
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Tel Aviv ûntstie as in delsetting benoarden Jaffa. By de earste ymmigraasjegolf fan Russyske Joaden yn 1887 waard noardeastlik fan 'e âlde Arabyske havenstêd Jaffa de wyk Neve Zedek boud. Neve Zedek waard modern oanlein, mei strjitten dy't fan noard nei súd en fan west nei east rûnen. Yn 'e jierren dêrnei waarden mear wiken boud.
Yn 1908 waard de wyk Achuzat Bait ûntwurpen. Dy wyk soe in foarbyld wurde moatte fan in túnstêd: goede en moaie huzen mei in eigen tún, in grut park yn it sintrum fan 'e wyk en midden yn dat park de iepenbiere gebouwen. De stêdeboukundige Wilhelm Stiassny makke it ûntwerp, dat fierder útwurke waard troch Joadske boumaatskippijen. Yn 1910 krigen de earste wiken de namme Tel Aviv, neamd nei de Hebriuwske oersetting fan 'e titel fan it manifest Altneuland fan Theodor Herzl. De stêd hie doe likernôch hûndert ynwenners.
Tel Aviv wie in súkses op it mêd fan stêdsbou en de befolking groeide stadichoan. Nei de Earste Wrâldoarloch kaam der in nije ymmigraasjegolf. In protte Jeropeeske arsjitekten kamen nei it Mandaatgebiet Palestina. Yn 1925 waard yn Haifa it Technion iepene, in technyske universiteit. Benammen yn 'e jierren 1930 ûntwurpen ymmigrearre arsjitekten en arsjitekten dy't oan it Technion ôfstudearre wiene in grut tal huzen en kantoargebouwen yn Tel Aviv. De gebouwen hiene ornaris in ienfâldige foarmjouwing, sûnder oerstallige fersieringen, en waarden oanpast oan it waarme klimaat. In protte waarden boud yn 'e styl fan it Nije Bouwen.
Tel Aviv is ferneamd om syn grutte kolleksje gebouwen út 'e jierren 1930. De saneamde Wite Stêd is ien fan 'e grutste samlingen fan gebouwen yn 'e styl fan it Nije Bouwen en it Bauhaus. Yn 2003 waard de Wite Stêd troch UNESCO ta wrâlderfgoed ferklearre.
Yn 'e nacht fan 14 op 15 maaie 1948 waard yn Tel Aviv troch de Joadske lieders, ûnder lieding fan David Ben-Goerion, de ûnôfhinklikens fan 'e steat Israel útroppen. Yn 'e dêropfolgjende oarloch wie Tel Aviv in skoft de sit fan 'e Israelyske oerheid en it tydlike parlemint. Yn 1949 waard Jeruzalim troch Israel as haadstêd oanwiisd. In part fan 'e oerheidsynstellingen bleau lykwols noch in skoft yn Tel Aviv.
Yn 1950 waarden Tel Aviv en Jaffa gearfoege ta ien gemeente, Tel Aviv-Jafo, ek wol Tel Aviv-Jaffa neamd. Om 'e stêd hinne groeiden plakken lykas Petach Tikwa, Ramat Gan en Holon oaninoar mei it stedlike gebiet fan Tel Aviv. Sa ûntstie in grutte stêdekloft.
Yn 1956 waard de Universiteit fan Tel Aviv stifte troch it gearfoegjen fan trije wittenskiplike ynstituten. De universiteit groeide út ta ien fan 'e wichtichste universiteiten fan Israel.
Tel Aviv ûntwikkele him yn 'e 20e en 21e iuw ta in wichtich sintrum foar technology en de hightechyndustry. De stêd is bekend om syn grutte tal start-ups en wurdt dêrom wol as in wichtich sintrum fan 'e Israelyske hightechsektor beskôge. Ek binne der in soad hege gebouwen boud. De Moshe Aviv Tower, 235 meter heech, is ien fan 'e heechste gebouwen fan 'e stêd.
Moard op premier Yitzhak Rabin
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Op 4 novimber 1995 waard de Israelyske premier Yitzhak Rabin yn Tel Aviv fermoarde nei in fredesdemonstraasje. Hy waard deasketten troch Yigal Amir, in Joadske ekstremist dy't him fersette tsjin it fredesproses. It plein dêr't de moard plakfûn, waard letter omneamd ta it Rabinplein.
Geweldsynsidinten
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Tel Aviv hat yn syn moderne skiednis ferskate kearen it doel west fan terroristyske oanfallen en oare geweldsynsidinten. Dêrby foelen in grut tal deaden en ferwûnen. Ta de bekendste hearre:
- yn 1975 waard it Savoy Hotel yn Tel Aviv troch Palestynske militanten út Libanon oerfallen;
- op 19 oktober 1994 kamen 22 minsken om by in bomoanslach yn in bus yn Tel Aviv;
- op 1 juny 2001 kamen 21 minsken om by in selsmoardoanslach by in disko;
- op 17 april 2006 kamen tsien minsken om by in selsmoardoanslach yn Tel Aviv;
- yn 2016 fûnen der ferskate sjitpartijen en oare oanfallen yn Tel Aviv plak.
Kultuer en rekreaasje
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Tel Aviv is ien fan 'e wichtichste kulturele en rekreative sintra fan Israël. De stêd leit oan 'e Middellânske See en is bekend om syn strannen, arsjitektuer, keunst, teäter en nachtlibben.
Keunst en musea
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
It wichtichste keunstmuseum fan 'e stêd is it Tel Aviv Museum of Art, mei dêrby de byldetún Lola Beer Ebner Sculpture Garden. Oare kulturele ynstellingen binne it Bauhaus Center Tel Aviv en Beit Bialik, it eardere wenhûs fan 'e dichter Chaim Nachman Bialik út 1925.
Yn Holon, besuden Tel Aviv, binne ûnder oare it Design Museum Holon en it Israeli Cartoon Museum ûnderbrocht.
Poadiumkeunsten
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Tel Aviv is it wichtichste sintrum foar poadiumkeunsten fan Israel. De stêd hat in grut tal teäters en oare poadiumynstellingen. It Tel Aviv Performing Arts Center is de thúsbasis fan 'e Israelyske Opera en it Cameri Theatre. It Heichal HaTarbut is ien fan 'e grutste konsertsealen fan 'e stêd en de thúsbasis fan it Israelysk Filharmoanysk Orkest.
Nachtlibben en homokultuer
[bewurkje seksje | boarne bewurkje].jpg)
Tel Aviv stiet bekend as in iepen en homofreonlike stêd. Der wurdt alle jierren in grutte Gay Pride organisearre. De stêd hat in aktyf nachtlibben en in grutte LGBTQ+-mienskip.
Sport
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Tel Aviv is ien fan 'e wichtichste sportstêden fan Israel. De stêd hat twa bekende sportferieningen, Maccabi Tel Aviv en Hapoel Tel Aviv. Beide binne aktyf yn ferskate sporten, wêrûnder fuotbal en basketbal.
Maccabi Tel Aviv waard yn 1906 oprjochte. De basketbaltûke is ien fan 'e meast súksesfolle sportteams fan Israel en hat ek op Europeesk nivo in wichtige rol spile. De fuotbalklup Maccabi Tel Aviv FC is ien fan 'e meast súksesfolle fuotbalklups fan it lân.
Hapoel Tel Aviv waard yn 1923 oprjochte en is ek aktyf yn ferskate sporten. De fuotbalklup Hapoel Tel Aviv FC heart ta de tradisjonele topklups fan it lân.
Bnei Yehuda Tel Aviv is in fuotbalklup dy't de wyk Hatikva fertsjintwurdiget. Oars as de measte oare profklups fan 'e stêd is Bnei Yehuda net fuort nei de stêd neamd.
Der binne ek roeiferieningen yn Tel Aviv. De Tel Aviv Rowing Club, oprjochte yn 1935 oan 'e igge fan 'e Jarkon, is de grutste roeiferiening fan it lân. Oan 'e strannen fan Tel Aviv wurdt ek in soad matkot spile, in Israelyske foarm fan strântennis mei houten batsjes en in lytse rubberen bal.
Yn 2018 wie Tel Aviv it oankomstplak fan 'e twadde etappe fan 'e Ronde fan Itaalje. Dy etappe begûn yn Haifa en waard wûn troch Elia Viviani.
Ferkear en ferfier
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Tichteby Tel Aviv leit lofthaven Ben-Gurion, de grutste en wichtichste lofthaven fan Israel. It eardere fleanfjild Sde Dov waard yn 2019 sletten.
Tel Aviv hat ferskate treinstasjons. Stasjon Tel Aviv Savidor Sintraal is ien fan 'e drokste stasjons fan 'e stêd. Oare wichtige stasjons binne Tel Aviv HaHagana, Tel Aviv HaShalom en Tel Aviv University.
Foar it busferfier yn 'e stêdekloft fan Tel Aviv is it Sintraal Busstasjon fan Tel Aviv in wichtich knooppunt.
| Boarnen, noaten en/as referinsjes: | ||
|
