Mzilikazi
| Mzilikazi kaMashobane | |
|---|---|
Mzilikazi, as portrayed by William Cornwallis Harris, c. 1836 | |
| King of Mthwakazi | |
| Reign | c. 1823–1868 |
| Coronation | c. 1820 |
| Predecessor | Founder (father murdered; formerly a lieutenant of Zulu King Shaka) |
| Successor | Lobengulaas a regent standing for Nkulumane |
| Born | c. 1790 Mkuze, present day South Africa |
| Died | Template:Death date Matabeleland |
| Burial | 4 November 1868 a cave at Entumbane, Matobo Hills, Zimbabwe |
| Spouse | Several wives |
| Issue | Nkulumane first born (son) and Lobengula, from second wife and many others |
| Father | Mashobane kaMangethe (c. late 1700s – c. 1820s), |
| Mother | Cikose Ndiweni, a princess of the Amangwe clan |
Mzilikazi KaMashobane[1] (c. 1790 - 9 Lewedi 1868) o tsebega gape ka la Mzilikazi Khumalo ebile o tšwela dipukwaneng ka la Moselekatse, seo se ra gore "Mmila o mogolo", o be ale kgoši ya Afrika Borwa mo hwetši wa Matebele a Leboa, bogoši bja gagwe ga bjale bo hwetšagala Borwa bja Zimbabwe bo tsebega gape ka bogoši bja Mthwakazi
O belegetšwe lefelong la Mkuze yeo e tsebegago bjale ka la Kwazulu-Natal, Mzilikazi o e tetše balatedi ba gagwe Leboa go tšwa Zululand ka nako ya pušo ya Mfecane, a hlakanya batho ba merafe ye mengwe gentšwe ba le mo leetong la bona, ba ile ba thoma bogoši bja bo maatla bo tsebegago ka Matabeleland.[2] Balatedi ba gagwe ga bjale ba tsebega ka Matebele a batho ba Zimbabwe.
Bantšhi ba motšea bjalo ka moetapele wa mašole a Afrika Borwa yo mogologolo ka morago ga kgoši ya Mazulu, Shaka. Ka pukwana ya tša bophelo ba gagwe, David Livingstone o mmolela bjalo ka moetapele wa bopedi wa go kgahliša yoo a kopanego le yena Afrika ka bophara. [3]
Bophelo bja mathomo
[lokiša | edit source]Mzilikazi ke morwa wa Mashobane kaMangeth, kgoši ya mošate wa Leboa la ga Khumalo, gare ga ngwaga wa 1790 kgauswi le Mkuze yeo e tsebegago ka la Kwazulu-Natal ga bjale, le gae la Mazulu. Mmagwe ebe ele Nompethu KaZwide, morwedi wa kgoši Zwide wa ma Ndwandwe, Mzilikazi o goletše lapeng la tatemogolo wa gagwe Zwide.
MaNdwandwe a ile a ema kgahlanong le baga Mthethwa, ba lefišitše gola Dingiswayo go nyaka naga. Kgoro ya ga Khumalo e be ele kgauswi le noka ya Black Mfolozi.
Mzilikazi o ile a ba kgošana ya kgoro ya gagwe morago ga nako ye nngwe ka bo-1820 morago ga gore Mashobane a bolawe ke Zwide ka lebaka la go thuša molaodi wa Dingiswayo Shaka go tšhaba. Mzilikazi o ile a ikana gore o tla botega go kgoši ya Mazulu , Shaka o a tšea kgoro ya ya ga Mthethwa ka morago ga go hlokofala ga Dingiswayo.[4]
Go tlogela Zululand
[lokiša | edit source]Shaka mathomong o be a kgotsofetše gore Mzilikazi o hlanketše setšhaba sa Mazulu gabotse gomme a putsa Mzilikazi ka dikgomo le mašole. Phapano magareng ga baetapele ba babedi e ile ya hlongwa morago ga gore Shaka a bolaye mafahla a kgaetšedi ya Mzilikazi, Ntombizodwa Ka Mashobana, yo ka morago a ilego a tsebja ka leina la Mafakasane.
Ka ngwaga wa 1823 Mzilikazi o ile a huduga Nguniland ka nako ya Mfecane ka mohlake yo mogolo wa dikgomo tša Shaka. A go tsebalege gore Mzilikazi ke yena a utswitšego mohlape wa kgomo tša Shaka goba o tšere tša setšhaba sa merafe ya baagišani. Mzilikazi o ile a hudugela Mozambique eupša ka 1826 o le lebišitše bophirima gola Transvaal ka ge dira tša gagwe di be dileka go mmolaya, leetong la gagwe o tsamaile a kgoboketša balatedi gotšwa merafeng e mengwe go hlasela mošate wa Ndundza gola Esikhunjini, moo kgoši ya ga Ndzundza Magodongo ba bangwe ba ile ba thopilwe ka morago ba bolawa nokeng ya Mkobola.[5]
- Segopotšo sa Mzilikazi
- Lebitla la Mzilikazi