Эстәлеккә күсергә

Силәбе өлкәһе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Силәбе өлкәһе
Байраҡ[d]Герб[d]
Нигеҙләү датаһы 17 ғинуар 1934
Рәсем
Тау һырты Урал тауҙары
Донъя ҡитғаһы Азия
Дәүләт  Рәсәй
Административ үҙәк Силәбе
Административ-территориаль берәмек Рәсәй[1]
Сәғәт бүлкәте YEKT, Азия/Екатеринбург[d][2] һәм UTC+05:00
Тәбиғи-географик объекты сиктәрендә урынлашҡан Көнбайыш Себер тигеҙлеге
Геомәғлүмәттәр Data:Russia/Chelyabinsk Oblast.map
Иң юғары нөктә Нургуш[d]
Хөкүмәт башлығы вазифаһы Губернатор Челябинской области[d]
Хөкүмәт башлығы Алексей Леонидович Текслер[d]
Закондар сығарыу органы Законодательное собрание Челябинской области[d]
Халыҡ һаны 3 385 124 кеше (1 ғинуар 2025)[3]
Милке Трактор[d] һәм Силәбе-Үҙәк
Сиктәш Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы, Свердловск өлкәһе, Ҡурған өлкәһе һәм Ҡуштанай өлкәһе
Алыштырған Урал өлкәһе
Ҡулланылған тел башҡортса‎
Майҙан 87 900 км²
Рәсми сайт pravmin74.ru
Урынлашыу картаһы
Тема географияһы Силәбе өлкәһе географияһы
Һәйкәлдәр исемлеге список объектов культурного наследия России в Челябинской области[d]
Тема иҡтисады экономика Челябинской области[d]
Урындағы телефон коды 351
Номер тамғаһы коды 74 һәм 174
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы Категория:Похороненные в Челябинской области[d]
Элементтың күренеше өсөн категория Category:Views of Chelyabinsk Oblast[d]
Карта
 Силәбе өлкәһе Викимилектә

Силәбе өлкәһе (рус. Челябинская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан.

Административ үҙәге — Силәбе ҡалаһы.

2019 йылдан өлкә губернаторы — Текслер Алексей Леонидович

Тарихы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Өлкә Тарихи Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 −1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы составында (1737—1781 йылдарҙа күпселек территорияһы губернаһының Иҫәт провинцияһы составында). 1919 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үҙәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған Арғаяш милли округы ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә.

1943 йылда[4] Силәбе өлкәһе составынан Ҡурған өлкәһе айырылып сыға.

Географияһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Урал федераль округына инә. Свердловск, Ҡурған һәм Ырымбур өлкәләре, Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан республикалары менән сиктәш.

Ҙур ҡалалары — Силәбе, Магнитогорск, Златоуст, Озёрск, Мейәс, Троицк, Копейск, Снежинск

Йылғалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Күлдәр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Халҡы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 38,24 кеше/км².

Урбанизация — 81,8 %

Силәбе өлкәнең халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:
ЙылХалыҡ һаны
2010 3 476 217
2016 3 500 361 [5]
ЙылХалыҡ һаны
2018 3 493 036 [6]
2021 3 442 810
ЙылХалыҡ һаны
2024 3 395 798
2025 3 385 124 [3]

Милли состав

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Иҡтисады

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, Мечел, Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге.[7]

Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.


Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14

Дәүләт ҡоролошо

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

Башҡарма власть

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Губернаторы
Силәбе өлкәһе Губернаторы — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

Суд власы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Силәбе өлкәһе суд системаһы составында:

  1. Силәбе өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
  2. Силәбе өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

Закондар сығарыу власы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты — Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.

Административ бүленеше

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Муниципаль райондар Ҡала округтар Административ картаһы

1. Агаповка районы
2. Арғаяш районы
3. Әшә районы
4. Бреды районы
5. Варна районы
6. Үрге Урал районы
7. Яманйылға районы
8. Этҡол районы
9. Кәртәле районы
10. Кәҫле районы
11. Ҡытау-Ивановск районы
12. Ҡыҙыл районы
13. Коркино районы
14. Ҡыҙыл Армия районы

15. Ҡоншаҡ районы
16. Ҡүҫа районы
17. Нуғайбәк районы
18. Наҙы-Петровск районы
19. Октябрьский районы
20. Пласт районы
21. Һатҡы районы
22. Ҡарағай районы
23. Троицк районы
24. Уйылға районы
25. Уй районы
26. Сыбаркүл районы
27. Чесма район

I. Үрге Өпәле
II. Златоуст
III. Ҡарабаш
IV. Копейск
V. Ҡыштым
VI. Локомотив
VII. Магнитогорск
VIII. Мейәс
IX. Озёрск
X. Снежинск
XI. Трёхгорный
XII. Троицк
XIII. Ҡытаутамаҡ
XIV. Сыбаркүл
XV. Силәбе
XVI. Южноуральск
Административно-территориаль ҡоролошо, Силәбе өлкәһе

Силәбе өлкәһе башҡорттары

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Силәбе өлкәһе башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай, Оло Иркәбай, Оло Усман, Кесе Ҡаҙаҡбай, Кесе Ултыраҡ, Ялтыр (бөтәһе — 99), Кесе Ҡаҙаҡбай, Ләүәш, Нөркә (ауыл составында башҡорттар — 100 %) һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй.

Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, Салауат драма театры, Сибай драма театры, «Сулпан» театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар Б. Ф. Домашников, С. Б. Краснов, Ә. Ф. Лотфуллин, А. Н. Романов, Й. Ә. Сөләймәновтарҙың «Һары бейә» һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б.

Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә.

Силәбе өлкәһе башҡорт ауылдары — Силәбе өлкәһендә милләт буйынса башҡорттар күпләп йәшәгән ауылдар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 174 ауылда башҡорттар күпләп йәшәй.

Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында тиҫтәнән ашыу докуменнтарға ҡул ҡуйылған:

  1. Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә (1997),
  2. Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (1998),
  3. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Силәбе өлкәһе Хөкүмәте араһында Сауҙа-иҡтисад, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (2003),
  4. БР Хөкүмәте һәм «Магнитогорск металлургия комбинаты» ПАЙ араһында килешеү (2006)
  5. БР Архив эштәре буйыса дәүләт комитеты һәм Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Архив эштәре буйынса комитеты араһында килешеү, 1997
  6. БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Силәбе өлкәһе Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек килешеү (1997),
  7. Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек килешеү (1999)
  8. 1991 й. алып БР һәм Силәбе өлкәһе РФ субъекттарының «Оло Урал» иҡтисади хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә.

1997 й. башлап Силәбелә БР-ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—2008 йылдарҙа Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын «Башҡорт Сауҙа Йорто» атҡара.

БР һәм Силәбе өлкәһе сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә.

Силәбе өлкәһе делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла заводында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк заводында Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының цинк концентраттары эшкәртелә.

БР һәм Силәбе өлкәһе иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре (Магнитогорск, 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, «Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы» халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш районы, 2007); башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә.

2000 йылдан алып Арғаяш районының Арғаяш ауылында БДУ вәкиллеге эшләй.

«Арғужа» (Арғаяш, 1998 й. алып), «Мираҫ», гәзите нәшер ителә.

Билдәле шәхестәр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Бикбулатов Наил Вәли улы, Д. Ж. Вәлиев, Х. Ш. Заимов, З. Ә. Ихсанов, К. К. Кинйәбулатова, Р. Ф. Көсөков, Х. Ҡ. Ҡушаев, Д. Н. Лазарева, В. М. Перчаткин, О. А. Пономарёв, Х. Ш. Самохужин, Ҡ. Р. Тимерғәзин һ. б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле.

Галерея

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Мәҙәниәте

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла.

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ ОКТМО (урыҫ)
  2. ↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/europe
  3. 1 2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 г. и в среднем за 2024 г. и компоненты её изменения (урыҫ) — Росстат, 2025.
  4. ↑ (недоступная ссылка)
  5. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2016.xls
  6. ↑ 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте.
  7. ↑ Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу. 15.01.14
  8. ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы 2016 йыл 6 апрель архивланған. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2019)
  9. ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович(недоступная ссылка) (Тикшерелеү көнө: 24 март 2019)

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Силәбе_өлкәһе&oldid=1302046» битенән алынған