Сістэма пісьма
.png)
Сістэ́ма пісьма — упарадкаваная сістэма графічных, а ў асобных выпадках тактыльных знакаў і правіл іх выкарыстання, прызначаная для фіксацыі і перадачы моўных выказванняў. У беларускай лексікаграфічнай традыцыі пісьмо ў гэтым значэнні вызначаецца як сістэма графічных знакаў для перадачы і занатавання маўлення[1]. Пісьмо дазваляе перадаваць моўную інфармацыю па-за непасрэднай сітуацыяй маўлення і захоўваць яе ў часе[2].
Асноўнай функцыянальнай адзінкай сістэмы пісьма з'яўляецца графема. У розных сістэмах графемы могуць суадносіцца з рознымі адзінкамі мовы — фанемамі, складамі, марфемамі, словамі або іх спалучэннямі[3]. Канкрэтны візуальны выгляд графемы называецца гліфам; адна графема можа мець некалькі графічных варыянтаў[4].
Сістэма пісьма непарыўна звязана з пэўнай мовай або мовамі, аднак не з'яўляецца простым графічным капіраваннем вуснага маўлення. Яна можа захоўваць гістарычныя, марфалагічныя і іншыя адрозненні, якія не заўсёды непасрэдна адпавядаюць сучаснаму вымаўленню, а таксама ўключае арфаграфічныя і пунктуацыйныя нормы[2][5].
Сістэма пісьма і пісьмо
[правіць | правіць зыходнік]У сучаснай графалінгвістыцы часта адрозніваюць пісьмо або скрыпт (англ.: script) як надмоўны набор графічных знакаў агульнага паходжання і сістэму пісьма (англ.: writing system) як спосаб выкарыстання такога набору для канкрэтнай мовы разам з правіламі яго функцыянавання. Тэрміналогія ў розных даследчых традыцыях не цалкам уніфікаваная[6].
Юнікод таксама вызначае пісьмо (script) як сукупнасць літар і іншых пісьмовых знакаў, якія маюць агульную графічную гісторыю і выкарыстоўваюцца ў сістэмах пісьма адной або некалькіх моў[7]. Напрыклад, лацінскае пісьмо з'яўляецца агульнай графічнай асновай для сістэм пісьма шматлікіх моў, але набор літар і правапісныя правілы ў беларускай лацінцы, польскай, нямецкай, французскай і іншых мовах адрозніваюцца[8].
Аналагічна арабскае пісьмо — шырокая графічная традыцыя, якой карыстаюцца для арабскай, персідскай, урду, пушту і іншых моў, тады як арабскі алфавіт — канкрэтны 28-літарны алфавіт арабскай мовы. Паняцце алфавіт таму вузейшае за паняцце сістэмы пісьма: алфавіт — гэта ўпарадкаваны набор літар, а сістэма пісьма ахоплівае таксама правілы іх выкарыстання і суадносін з адзінкамі мовы[3].
Складнікі сістэмы пісьма
[правіць | правіць зыходнік]Для функцыянавання сістэмы пісьма патрэбны набор асноўных знакаў і прынятыя ў моўнай супольнасці правілы іх выкарыстання. Сукупнасць такіх правіл у стандартызаванай пісьмовай мове ў значнай ступені ахопліваецца паняццем арфаграфіі[5].
Асноўнымі паняццямі пры апісанні сістэм пісьма з'яўляюцца:
- графема — мінімальная функцыянальная адзінка пісьма;
- гліф — канкрэтная графічная форма, у якой рэалізуецца графема;
- літара — графема алфавітнай або блізкай да яе сістэмы;
- лагаграма — знак, звязаны з лексічнай або марфемнай адзінкай;
- складовы знак — знак, які перадае склад або мору;
- дыякрытычны знак — дадатковы графічны элемент, які змяняе або ўдакладняе функцыю асноўнага знака;
- пунктуацыя — сістэма дапаможных знакаў і правіл, якія ўдзельнічаюць у структурным і сэнсавым афармленні пісьмовага тэксту[2][3].
Суадносіны паміж графемамі і адзінкамі мовы не абавязкова адназначныя. Адна графема можа мець некалькі гукавых значэнняў, а адна фанема — перадавацца некалькімі графемамі або іх спалучэннем; пісьмо можа таксама адлюстроўваць марфемную будову слова, граматычныя катэгорыі і гістарычнае паходжанне напісання[6].
Пісьмо пераважна ўспрымаецца зрокава, але гэта не абавязковая яго ўласцівасць. Брайля пісьмо выкарыстоўвае рэльефна-кропкавыя знакі, якія счытваюцца дотыкам, і функцыянальна выконвае тыя ж задачы фіксацыі мовы, што і візуальныя сістэмы[9][2].
Узнікненне і развіццё
[правіць | правіць зыходнік]
Пісьму папярэднічалі розныя сістэмы графічнай і прадметнай камунікацыі, якія ў сучаснай навуковай літаратуры часта аб'ядноўваюць паняццем протапісьмо. Яны маглі перадаваць колькасць, прыналежнасць, падзеі або асобныя паняцці, але не давалі магчымасці сістэматычна зафіксаваць адвольнае выказванне пэўнай мовы[10].
Пісьмо ўзнікала незалежна ў некалькіх рэгіёнах. Да незалежных цэнтраў яго ўзнікнення даследчыкі адносяць прынамсі Месапатамію, Егіпет, Кітай і Месаамерыку[11][10]. Найстаражытнейшыя вядомыя сістэмы пісьма Месапатаміі і Егіпта пачалі фарміравацца прыкладна ў канцы IV тысячагоддзя да н. э.[11].
У паўднёвай Месапатаміі каля 3300—3200 гадоў да н. э. развіваліся раннія формы запісу, з якіх узнік клінапіс. Першапачатковая сістэма была звязана найперш з гаспадарчым улікам, але паступова знакі сталі выкарыстоўвацца для перадачы моўных адзінак; у III тысячагоддзі да н. э. клінапіс стаў складанай славесна-складовай сістэмай[12][3]. Пазней клінапіс быў прыстасаваны для акадскай, хецкай, хурыцкай, эламскай, урарцкай і іншых моў[12].
_(45868930051).jpg)
У Егіпце пісьмо засведчана прыкладна з 3250 года да н. э.; егіпецкія іерогліфы і месапатамскае пісьмо лічацца дзвюма найстаражытнейшымі вядомымі незалежнымі традыцыямі пісьма[11]. Кітайская сістэма пісьма незалежна сфарміравалася ва Усходняй Азіі; разгорнутыя тэксты на варажбітных касцях надзейна засведчаны ў эпоху Шан у канцы II тысячагоддзя да н. э.[10]. Незалежная традыцыя пісьма ўзнікла таксама ў Месаамерыцы, дзе пазней развіліся, між іншым, сістэмы сапатэкаў і пісьмо мая[10].
Важным механізмам пераходу ад малюнка або ўмоўнага знака да знака мовы быў рэбусны прынцып: знак, першапачаткова звязаны з пэўным прадметам або паняццем, пачынаў ужывацца дзеля яго гучання і мог перадаваць іншае слова з падобным вымаўленнем. Такі пераход дазволіў графічна прадстаўляць не толькі канкрэтныя прадметы, але і шырокае кола моўных форм і граматычных элементаў[10][2].
Каля II тысячагоддзя да н. э. на Блізкім Усходзе ўзніклі раннія сістэмы, у якіх невялікі набор знакаў выкарыстоўваўся для перадачы асобных зычных. З гэтай традыцыяй звязана развіццё фінікійскага пісьма, а праз яго — многіх пазнейшых алфавітных сістэм; грэчаскі алфавіт сістэматычна ўключыў літары для галосных[3]. Значная частка сучасных сістэм пісьма ўзнікла не незалежна, а праз перайманне і прыстасаванне ранейшых графічных традыцый да новых моў[2].
Класіфікацыя
[правіць | правіць зыходнік]Сістэмы пісьма звычайна класіфікуюць паводле таго, з якімі адзінкамі мовы пераважна суадносяцца іх графемы. Паколькі ў рэальных сістэмах часта адначасова дзейнічаюць некалькі прынцыпаў, такая класіфікацыя паказвае перш за ўсё дамінуючы спосаб арганізацыі пісьма[3][2].
| Тып | Асноўная адзінка, якая перадаецца | Прыклады | Асаблівасці |
|---|---|---|---|
| Славеснае, або лагаграфічнае | слова або марфема | кітайскія іерогліфы | Знак у асноўным звязаны з лексічнай або марфемнай адзінкай; пры гэтым знакі могуць утрымліваць таксама фанетычныя кампаненты |
| Складовае | склад або мора | японскія кана, пісьмо чэрокі | Асобны знак звычайна перадае склад або мару |
| Кансанантнае, або абджад | пераважна зычная фанема | арабскі алфавіт, яўрэйскі алфавіт | Асноўныя літары перадаюць пераважна зычныя; спосабы перадачы галосных залежаць ад канкрэтнай сістэмы |
| Алфавітнае | зычная або галосная фанема | грэчаскі алфавіт, лацінскае пісьмо, кірыліца | Галосныя і зычныя ў асноўным перадаюцца раўнапраўнымі літарамі |
| Абугіда | спалучэнне зычнага з уласцівым яму галосным | Дэванагары, бенгальскае, эфіопскае пісьмо | Базавы знак звычайна абазначае зычны з пэўным галосным, а іншыя галосныя перадаюцца сістэматычнымі мадыфікацыямі знака |
Славесныя і змешаныя сістэмы
[правіць | правіць зыходнік]Тэрміны лагаграфічнае і славеснае пісьмо традыцыйна ўжываюцца для сістэм, дзе значная частка знакаў суадносіцца са словамі або марфемамі. У сучаснай літаратуры таксама выкарыстоўваецца тэрмін марфаграфічнае пісьмо, паколькі асобны знак часта адпавядае не цэламу слову ва ўсіх яго формах, а марфеме[6].
Кітайскае пісьмо звычайна адносяць да гэтай групы, аднак яго нельга разглядаць як сістэму «малюнкаў паняццяў»: значная частка кітайскіх знакаў мае як семантычны, так і фанетычны кампанент, а графемы звязаны з канкрэтнымі адзінкамі кітайскай мовы[13]. Старажытны клінапіс і егіпецкае пісьмо таксама спалучалі знакі з рознымі функцыямі і не былі выключна «ідэаграфічнымі» сістэмамі[3].
Складовыя сістэмы
[правіць | правіць зыходнік]У складовым пісьме асобная графема перадае склад або мару. У беларускай лексікаграфіі складовае пісьмо вызначаецца як сістэма, знакі якой перадаюць склады, а не асобныя гукі[14]. Да найбольш вядомых сучасных прыкладаў належаць японскія хірагана і катакана, якія разам з кітайскімі знакамі выкарыстоўваюцца ў змешанай сістэме японскай мовы[3].
Колькасць знакаў у складовай сістэме залежыць ад магчымай структуры склада ў мове. Таму мовы з адносна абмежаваным наборам магчымых складоў лягчэй прадстаўляць чыстым складовым пісьмом, чым мовы з вельмі вялікай колькасцю складовых камбінацый[2].
Абджады, алфавіты і абугіды
[правіць | правіць зыходнік]У алфавітных у шырокім сэнсе сістэмах графемы звязаны пераважна з сегментнымі гукавымі адзінкамі. У класіфікацыі, распрацаванай Пітэрам Дэніэлсам, адрозніваюцца абджад, алфавіт і абугіда[15].
У абджадах асноўныя літары прадстаўляюць пераважна зычныя: так арганізаваны, у прыватнасці, арабскі і яўрэйскі алфавіты. У алфавітах галосныя і зычныя перадаюцца знакамі аднаго асноўнага рангу; да іх належаць грэчаскі алфавіт і большасць сістэм на аснове лацінскага пісьма і кірыліцы[3]. У абугідах базавы знак звычайна перадае зычны разам з уласцівым галосным, а іншы галосны пазначаецца змяненнем або дапаўненнем асноўнага знака; такі прынцып характэрны для многіх сістэм індыйскага пісьма[3].
Піктаграфія і ідэаграфія
[правіць | правіць зыходнік]У старэйшых класіфікацыях піктаграфію і ідэаграфічнае пісьмо часта вылучалі як самастойныя раннія тыпы пісьма. Такая тэрміналогія захоўваецца і ў частцы энцыклапедычнай літаратуры; напрыклад, у БелЭн раннія этапы развіцця клінапісу характарызуюцца як ідэаграфічна-рэбусныя[12].
У сучасным лінгвістычным разуменні істотнай мяжой лічыцца здольнасць сістэмы сістэматычна прадстаўляць моўныя выказванні. Таму малюнкавыя і мнеманічныя сістэмы, якія перадаюць інфармацыю без абавязковай сувязі з канкрэтнай моўнай формай, часта разглядаюцца як протапісьмо або іншыя семіятычныя сістэмы, а не як поўнафункцыянальнае пісьмо[10][13].
Сістэмы пісьма і мовы
[правіць | правіць зыходнік]Адна сістэма графічных знакаў можа выкарыстоўвацца для многіх моў. Лацінскае пісьмо было прыстасавана да вялікай колькасці моў шляхам змены значэння літар, стварэння новых літар і дыякрытычных знакаў, выкарыстання дыграфаў і выпрацоўкі асобных арфаграфічных норм[8]. Падобным чынам арабскае пісьмо было прыстасавана да персідскай, урду, пушту і многіх іншых моў[7].
Адна мова, у сваю чаргу, можа выкарыстоўваць некалькі сістэм пісьма. Напрыклад, сербская мова мае кірылічную і лацінскую графічныя традыцыі, а ў японскім тэксце адначасова выкарыстоўваюцца кітайскія знакі, хірагана і катакана[3][7]. Змена або рэфармаванне пісьма таму не азначае змены самой мовы.
Беларуская мова
[правіць | правіць зыходнік]Асноўнай графічнай сістэмай сучаснай беларускай мовы з'яўляецца кірыліца, на аснове якой сфарміраваны беларускі алфавіт. У сучасным беларускім алфавіце 32 літары; графічная і арфаграфічная сістэмы складаліся гістарычна і змяняліся разам з развіццём пісьмовай беларускай мовы[16].
Для беларускай мовы гістарычна выкарыстоўвалася таксама лацінскае пісьмо. Яно было пашырана ў беларускай літаратуры і друку XIX — пачатку XX стагоддзя і пазней працягвала ўжывацца ў асобных асяродках і выданнях[8]. Асобную традыцыю стварылі татары Вялікага Княства Літоўскага, якія прыстасавалі арабскае пісьмо да фанетычнай сістэмы беларускай мовы; гэтая сістэма вядомая як Беларускі арабскі алфавіт[17].
Напрамак і арганізацыя пісьма
[правіць | правіць зыходнік]Сістэмы пісьма адрозніваюцца спосабам размяшчэння знакаў на носьбіце. Большасць сучасных еўрапейскіх сістэм, заснаваных на лацінскім, кірылічным і грэчаскім пісьме, запісваюцца гарызантальна злева направа. Арабскае і яўрэйскае пісьмо запісваюцца пераважна справа налева[2].
У традыцыйных усходнеазіяцкіх сістэмах тэкст мог запісвацца вертыкальнымі слупкамі зверху ўніз, прычым слупкі размяшчаліся справа налева. У сучасных кітайскіх і японскіх тэкстах шырока выкарыстоўваецца таксама гарызантальны запіс злева направа[3].
У гісторыі вядомы бустрафедон — спосаб, пры якім кірунак радкоў паслядоўна чаргуецца: адзін радок чытаецца ў адным кірунку, наступны — у адваротным. Такі спосаб засведчаны, у прыватнасці, у раннім грэчаскім пісьме; у БелЭн бустрафедон адзначаецца таксама як ранні этап развіцця лацінскага пісьма[8].
Акрамя напрамку радка, сістэмы могуць адрознівацца спосабамі падзелу тэксту на словы, сказы і іншыя адзінкі. Прабелы паміж словамі, вялікія і малыя літары, знакі пунктуацыі і іншыя звыклыя для сучасных еўрапейскіх сістэм сродкі не з'яўляюцца ўніверсальнымі ўласцівасцямі пісьма і ў розных традыцыях развіваліся незалежна[2].
Арфаграфія і суадносіны з маўленнем
[правіць | правіць зыходнік]Арфаграфія вызначае прынятыя ў пэўнай мове спосабы выкарыстання графем. Яна можа рэгуляваць перадачу гукавога складу слоў, напісанне разам, асобна або праз злучок, ужыванне вялікай літары, перанос слоў і іншыя аспекты пісьмовай формы[5].
Нават у алфавітных сістэмах суадносіны паміж літарамі і фанемамі могуць істотна адрознівацца. У адных арфаграфіях адпаведнасць паміж графічнай і гукавой формай адносна рэгулярная, у іншых напісанне ў значнай ступені захоўвае гістарычныя або марфалагічныя асаблівасці[2][6]. Таму сістэма пісьма не тоесная фанетычнай транскрыпцыі, мэтай якой з'яўляецца спецыяльнае абазначэнне гукавой формы маўлення.
Пісьмовая форма можа змяняцца павольней за вусную мову. У выніку арфаграфія часам захоўвае адрозненні, якія ўжо зніклі ў вымаўленні, або адзін і той жа знак набывае розныя гукавыя значэнні[2].
Пісьмо і іншыя знакавыя сістэмы
[правіць | правіць зыходнік]Сістэму пісьма адрозніваюць ад іншых спосабаў візуальнай камунікацыі паводле яе сувязі з мовай. Малюнак, карта, дарожны знак або агульнапрыняты піктаграфічны сімвал можа перадаваць інфармацыю незалежна ад таго, на якой мове атрымальнік яе фармулюе; пісьмовы тэкст, наадварот, пабудаваны з элементаў, якія суадносяцца са структурай пэўнай мовы[2][13].
Межа не заўсёды абсалютная: у пісьмовы тэкст могуць уваходзіць лічбы, матэматычныя знакі, сімвалы валют і іншыя элементы, якія выкарыстоўваюцца ў многіх мовах. Яны становяцца часткай канкрэтнай пісьмовай практыкі, але самі па сабе не ўтвараюць поўнай сістэмы запісу мовы[3].
Музычная натацыя, матэматычная натацыя і сістэмы запісу рухаў таксама карыстаюцца графічнымі знакамі, аднак кадуюць перадусім музыку, матэматычныя структуры або рух, а не натуральную мову. Таму ў лінгвістычнай класіфікацыі іх звычайна разглядаюць як асобныя сістэмы натацыі[3].
Вывучэнне сістэм пісьма
[правіць | правіць зыходнік]Сістэмы пісьма даследуюцца ў мовазнаўстве, графалінгвістыцы, гісторыі, палеаграфіі, эпіграфіцы, археалогіі, кнігазнаўстве і іншых дысцыплінах. Структурнае вывучэнне графем, іх функцый і суадносін з моўнымі адзінкамі традыцыйна звязана з графікай, графемікай і арфаграфіяй[6].
Палеаграфія даследуе гістарычныя формы пісьма паводле рукапісных і ранніх друкаваных помнікаў, у тым ліку матэрыялы і прылады пісьма, формы знакаў, спосабы запісу і датаванне рукапісаў. У беларускай энцыклапедычнай традыцыі палеаграфічныя галіны размяжоўваюцца, у прыватнасці, паводле сістэмы пісьма, алфавіта і мовы[18].
Для сістэм пісьма, якія перасталі выкарыстоўвацца і чытанне якіх было страчана, істотнай задачай з'яўляецца дэшыфроўка. Яна патрабуе вызначэння функцый знакаў, мовы тэксту і правіл, паводле якіх графічныя знакі суадносяцца з моўнымі адзінкамі.
Камп'ютарнае прадстаўленне
[правіць | правіць зыходнік]У лічбавых сістэмах пісьмовыя знакі прадстаўляюцца з дапамогай стандартаў кадавання. Найбольш універсальным сучасным стандартам з'яўляецца Юнікод, які прысвойвае абстрактным знакам кодавыя пазіцыі і дазваляе сумесна прадстаўляць тэксты на вялікай колькасці пісьмаў[7].
У тэрміналогіі Unicode пісьмо не тоеснае мове: адзін набор графічна і гістарычна роднасных знакаў можа выкарыстоўвацца ў некалькіх моўных сістэмах. Напрыклад, беларускія, украінскія, сербскія і іншыя тэксты выкарыстоўваюць розныя наборы знакаў і правілы ў межах кірылічнага пісьма[7].
Для міжнароднай ідэнтыфікацыі пісьмаў выкарыстоўваецца стандарт ISO 15924, у якім сістэмам прысвойваюцца чатырохлітарныя і лікавыя коды — напрыклад, Latn для лацінскага, Cyrl для кірылічнага і Arab для арабскага пісьма. Гэтыя коды абазначаюць пісьмо, а не асобную мову або нацыянальны алфавіт[19].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Пісьмо. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Verbum (2002). Праверана 10 верасня 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Coulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. — Cambridge: Cambridge University Press, 2003. — 270 p. — ISBN 0-521-78217-1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — 920 p. — ISBN 0-19-507993-0.
- ↑ Meletis D. The Nature of Writing: A Theory of Grapholinguistics. — Brest: Fluxus Editions, 2020. — DOI: 10.36824/2020-meletis.
- 1 2 3 Арфаграфія. Беларуская энцыклапедыя. Verbum. Праверана 10 верасня 2026.
- 1 2 3 4 5 Meletis D., Dürscheid C. Writing Systems and Their Use: An Overview of Grapholinguistics. — Berlin; Boston: De Gruyter Mouton, 2022. — ISBN 978-3-11-075777-4.
- 1 2 3 4 5 Unicode Standard Annex #24: Unicode Script Property (англ.). The Unicode Consortium. Праверана 10 верасня 2026.
- 1 2 3 4 Лацінскае пісьмо. Беларуская энцыклапедыя. Verbum. Праверана 10 верасня 2026.
- ↑ Мова. Беларуская энцыклапедыя. Verbum. Праверана 10 верасня 2026.
- 1 2 3 4 5 6 The First Writing: Script Invention as History and Process / ed. S. D. Houston. — Cambridge: Cambridge University Press, 2004. — ISBN 978-0-521-83861-0.
- 1 2 3 How Egyptian hieroglyphs were decoded: a timeline to decipherment (англ.). The British Museum. Праверана 10 верасня 2026.
- 1 2 3 Клінапіс. Беларуская энцыклапедыя. Verbum. Праверана 10 верасня 2026.
- 1 2 3 DeFrancis J. Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems. — Honolulu: University of Hawaiʻi Press, 1989. — ISBN 0-8248-1207-7.
- ↑ Пісьмо. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Verbum. Праверана 10 верасня 2026.
- ↑ Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // Journal of the American Oriental Society. — 1990. — Vol. 110, № 4. — P. 727—731.
- ↑ Беларускі алфавіт. Беларуская энцыклапедыя. Verbum. Праверана 10 верасня 2026.
- ↑ Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. — 418 с.
- ↑ Палеаграфія. Беларуская энцыклапедыя. Verbum. Праверана 10 верасня 2026.
- ↑ ISO 15924 Code Lists (англ.). Unicode Consortium. Праверана 10 верасня 2026.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. — 418 с.
- Паўленка М. А. Гісторыя пісьма. — 2-е выд. — Мінск, 1987.
- Coulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. — Cambridge: Cambridge University Press, 2003. — 270 p. — ISBN 0-521-78217-1.
- Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — 920 p. — ISBN 0-19-507993-0.
- DeFrancis J. Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems. — Honolulu: University of Hawaiʻi Press, 1989. — ISBN 0-8248-1207-7.
- Fischer S. R. A History of Writing. — London: Reaktion Books, 2001. — ISBN 978-1-86189-101-3.
- Gnanadesikan A. E. The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet. — Chichester: Wiley-Blackwell, 2009. — ISBN 978-1-4051-5406-2.
- Haarmann H. Geschichte der Schrift. — 2. Aufl. — München: C. H. Beck, 2004. — ISBN 978-3-406-47998-4.
- Houston S. D. (ed.). The First Writing: Script Invention as History and Process. — Cambridge: Cambridge University Press, 2004. — ISBN 978-0-521-83861-0.
- Meletis D. The Nature of Writing: A Theory of Grapholinguistics. — Brest: Fluxus Editions, 2020. — DOI: 10.36824/2020-meletis.
- Meletis D., Dürscheid C. Writing Systems and Their Use: An Overview of Grapholinguistics. — Berlin; Boston: De Gruyter Mouton, 2022. — ISBN 978-3-11-075777-4.
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]
На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сістэмы пісьма- Unicode Standard Annex #24: Unicode Script Property
- ISO 15924 Code Lists
- Writing system — артыкул у англійскай Вікіпедыі
- Schrift — артыкул у нямецкай Вікіпедыі
