Edukira joan

Gasteiz

Wikipedia, Entziklopedia askea
Gasteiz
 Araba, Euskal Herria
Gasteizko erdigunearen aireko ikuspegia: Plaza Berria, Andre Maria Zuriaren plaza, San Migel eliza, Arkupea eta Alde Zaharra.
Gasteizko bandera

Gasteizko armarria

Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaAraba
EskualdeaGasteizko kuadrilla
Izen ofiziala Vitoria-Gasteiz
AlkateaMaider Etxebarria Garcia
(Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra)
Posta kodea010xx
INE kodea01059
Herritarragasteiztar
Kokapena
Koordenatuak42°50′48″N 2°40′23″W / 42.8467°N 2.6731°W / 42.8467; -2.6731
Mapa
Azalera276,81 km²
Garaiera525,291 metro
Demografia
Biztanleria260.699 (2025:  260.699)
alt_left 133.653 (%51,3) (%48,7) 126.749 alt_right
Dentsitatea9,42 bizt/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]		% 8,12
Zahartze tasa[1]% 28,06
Ugalkortasun tasa[1]‰ 43,6
Ekonomia
Jarduera tasa[1]% 79,4 (2011)
Genero desoreka[1]% 5,72 (2011)
Langabezia erregistratua[1]% 13,49 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2]% 28.9 + % 16.27 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [3]% 4.1 (2021)
Etxeko erabilera[4]% 8.41 (2021)
Datu gehigarriak
Sorrera data1181
Webguneahttp://www.vitoria-gasteiz.org/

Gasteiz (ofizialki Vitoria-Gasteiz) Arabako hiriburua da; eta, izatez,[oh 1] Euskal Autonomia Erkidegokoa ere bada, 1980tik, egoitza nagusiak Gasteizen baitituzte bai Eusko Jaurlaritzak, bai Eusko Legebiltzarrak. Guztira 276,81 kilometro koadro ditu, 2025. urtean 260.699 biztanle zituen; horrenbestez, Euskal Herriko hiri jendetsuenetan bigarrena da, eta Euskal Herriko udalerririk luze-zabalenetan ere bigarrena. Jendez eta lurraldez Arabako udalerririk handiena da, alde handiz.

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1025. urteko Donemiliagako goldea agirian, Gastehiz izena ageri da, hamarrenak ordaintzen zituen Arabako herri bat izendatzeko. Bestalde, hiriaren sorrera foruak, 1181ekoak, honela dio: Placuit mihi libenti animo et sana mente populare vos in praefata villa, cui novum nomen imposui, scilicet Victoria, quae antea vocabatur Gasteiz.

Gasteizen bi izendapen ofizialak.

«Gasteiz» hitzaren jatorria azaltzeko hamaika hipotesi eratu dira denboran zehar. Gaur egun hipotesirik aipatuena Alfonso Irigoienek plazaraturikoa da.[5] Horren arabera, «Gasteiz» Gaste pertsona izenaren deribazio patronimikoa litzateke (Gartzia, Gartzea, Gartze-ren mendebaleko aldaera da Gaste(a)[6] Gaste askotan -a artikulua itsatsita agertzen da agirietan, Gastea forman. Zehaztu gabeko garai batean, antroponimoa toponimo bihurtu zen, latineko genitibotik datorren eta jabegoa adierazten zuen -i(t)z atzizkiaren bidez.[6]

Garceiz antroponimoa 133 aldiz dokumentatzen da Donemiliaga Kukulako Becerro Galicanoan

Gastea eta Gartzea (azkena, Gartzia/García abizenaren jatorria) izen beraren bi aldaera lirateke, bata mendebaldeko euskalkietakoa eta bestea ekialdekoetakoa, beste/bertze, bost/bortz edo ostegun/ortzegun izenetan gertatu den bezalaxe.

Euskal Herriko zenbait herritako euskaran —Arratian eta Debagoienean, kasu— Bitturi edo Bittoixe esaten zaio.

Becerro Galicano kodexean lehen aldiz dokumentatzen da Gastehiz 1025. urtean eta gero, berriro ere XI. mendean Gasteiz topa daiteke, oraingoan antroponimo batean. 1089. urtean datatuta, eta hatxerik gabe:

« (Latinez) Et sunt fidiatores: Gonzalvo Beilaz, et Garcia Monnioz de Havaunzia, et Alvaro Gonzalvez de Gasteiz, et Semeno Garceiz de Villa Nova,[oh 2] et Fortun Gonzalvez, et Garcia Ollez de Podaca, et Marcelle, et Garcia Gonzalvez de Gamarra, et Lope de Durana, et Beila de Sagarzaheta, filio de Didaco Monnioz. »

—Becerro Galicanoaren pasartea. 1089. urtekoa.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erliebea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Gasteizko erliebea»

Gasteizko udalerri osoa Zadorra ibaiaren arroan dago, Arabako Lautadaren mendebaldean. Punturik altuena Pagogan mendia da (1.029 m), eta baxuena Zadorra ibaiaren irteera Tresponde baino lehen (490 m inguru).

Udalerriko lurraldea laua da hein handi batean, baina badaude Araba erdialde osoan arruntak diren muino lekukoak, hala nola Gasteizkoa bera, Olarizukoa edo Eztarroakoa. Hegoaldean Gasteiz mendiek erliebe malkartsuagoa osatzen dute, eta Gasteizko lurren eta Trebiñuren arteko muga osatzen dute. Ipar-mendebaldean, Badaia eta Arratoko mendilerro karstikoak 800-900 metro inguruko gailurrez eraturik daude.

Hidrologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Gasteizko hidrologia»

Zadorra ibaia da Gasteizko hidrologia egituratzen duen elementu nagusia. Zadorra Uribarri Ganboako urtegia utzi eta Dura aldetik sartzen da udalerrira, eta berau ekialdetik mendebaldera zeharkatu ondoren, Trespondera jaisten da eta azkenerako Ebro ibaira isurtzen ditu bere urak.

Hiriaren eta inguruko lurren azpian Gasteizko akuifero kuaternarioa dago. 10-15 metroko lodiera duen geruza batez osaturik dago, eta ur askoko garaietan azaleratu egiten da udalerriko zenbait puntutan, esaterako Salburuko hezeguneetan.

Geologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Gasteizko geologia»

Gasteiz Goi Kretazeoko azaleramenduen eremuan dago. Material nagusiak itsasoan jalki ziren material karbonatodunak dira gehienbat: kareharriak, kareharri-tuparriak, eta tuparriak. Udalerriaren ipar-mendebaldean aipatu hiru materialen txandakatzea agertzen da; Gasteiz mendietan kareharriak dira nagusi, baina hareharri karetsuak, dolomiak eta kareharri tuparridunak ere ageri dira; eta bien artean, Lautadaren erdialdea osatuz, kareharri-tuparriak dira nagusi. Azken eremu horren gainean material kuaternarioak metatu dira, batez ere ibaibideen haranetan.

Landaredia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landarediaren ikuspuntutik, udalerria bi eskualde biogeografikoren artean dago kokaturik: eskualde eurosiberiarra eta eskualde mediterraneoa. Horri esker, bertako flora bereziki aberatsa da. Haize hezeak normalean ipar-mendebaldetik datozenez, Gasteizko mendilerroen iparraldeek, batez ere 800 metrotik gora, eragin eurosiberiar nabarmena erakusten dute eta pagadiaren erreinua dira. Hegoaldera begira dauden maldetan, berriz, Föhn efektuaren eraginez haizea lehor iristen da eta landarediak izaera mediterraneoagoa dauka (artadiak, erkameztiak, etab.).

Haranen hondoan, Arabako Lautadan, haritza izango litzateke espezie nagusia, lur horiek nekazaritzarako luberritu ez balira.

Lurraren erabilera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erabilerak modu kontzentrikoan antolaturik daude hiriaren inguruan. Hiria inguratuz Eraztun Berdea dago, espazio berde naturalez osatutako gerriko estua. Hurrengo eraztunean Arabako Lautadan berezkoak diren nekazaritza erabilerak daude, eta han-hemenka eremu honen euskarri diren herrixkak ageri dira. Egun, hiriaren osagarri gisa jokatzen duten azpiegiturak eraiki dira bertan: aireportua, industrialdeak, errepide eta trenbideen sarea, etab. Azken gerrikoa Gasteiz mendien, Arrato eta Badaia mendilerroen eta Zadorrako urtegien sistemak osatzen dute.

Gasteizek berdegune ugari du bere lurretan: bizilaguneko 42 m² berdegune, Eraztun Berdea ere sartzen badugu, edo biztanleko 23,4 m² berdegune, hiri barrukoak baizik sartzen ez baditugu.

2007ko Gasteizko ikuspegi panoramikoa.
2007ko Gasteizko ikuspegi panoramikoa.

Mugak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gasteizko erliebearen ikuspegi orokorra.

Mugakideok ditu: Zigoitia eta Arratzua-Ubarrundia iparraldean; Zuia ipar-mendebaldean; Barrundia eta Burgu ipar-ekialdean; Burgu eta Iruraiz-Gauna ekialdean; Trebiñu hegoaldean; Kuartango mendebaldean (bien artean dauden Badaia mendilerroko lurrak Badaiako Sierra Bravako Komunitateak kudeatzen ditu); Iruña Oka hego-mendebaldean; Trebiñu hegoaldean; eta azkenik, Bernedo hego-ekialdean.

Gainera, Iruraiz-Gauna udalerriaren barrendegi txiki bat dauka, 50 bat hektareakoa, Aberasturiren hego-ekialdean.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hiriaren ikuspegi elurtua airetik (2015eko otsailean).
Sakontzeko, irakurri: «Gasteizko klima»

Gasteizek klima subatlantikoa dauka. Itsasoaren hurbiltasunak eragina du kliman, baina Gasteiz iparraldean dauden mendilerroek ahuldu egiten dute eragin hori. Prezipitazioak 700 eta 900 mm artekoak dira hirian, eta 1.200-1.300 mm arteraino iristen dira Gasteiz mendietan. Sasoi lehor laburra gertatzen da uztail inguruan.

Tenperaturari dagokionez, urteko batez bestekoa 9 eta 11 °C artean dago. Urritik maiatzera gauez izozteak gertatzeko arriskua dago; arrisku hori nabarmenagoa da urtarrilaren inguruan.

Haran baten erdialdean kokaturik dagoenez, ohikoa izaten da oskarbi dagoen egunetan lainoa agertzea eta Gasteizko aireportuan arazoak sortzea.

Gasteizko diagrama onbrotermikoa: 1930-1990 urteen batez bestekoa.
    Datu klimatikoak (Foronda-Txokiza: 1971-2000)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 18.7 21.5 26.6 29.1 33.0 37.4 38.4 40.8 37.2 29.3 22.2 20.3 40.8
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.3 10.5 13.3 14.5 18.7 22.0 25.3 25.7 23.2 17.5 12.1 9.0 16.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.7 5.9 7.9 9.2 12.9 15.9 18.7 19.1 16.6 12.4 7.9 5.6 11.5
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.0 1.4 2.4 3.9 7.1 9.8 12.1 12.5 10.1 7.2 3.6 2.2 6.1
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -17.8 -15.4 -9.2 -3.8 -2.2 1.0 3.2 0.8 0.2 -2.7 -9.4 -11.5 -17.8
Pilatutako prezipitazioa (mm) 76 65 61 86 70 51 43 45 42 74 89 80 779
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 10 10 9 12 10 6 5 5 6 9 10 11 103
Elur egunak (≥ 1 mm) 3 3 2 2 0 0 0 0 0 0 1 1 11
Eguzki orduak 82 106 145 154 182 207 239 221 178 137 95 73 1830
Hezetasuna (%) 83 79 73 72 71 71 71 71 71 77 82 84 75
Iturria: Agencia Estatal de Meterología[7]

Auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gasteizko auzoen mapa
Gasteizko herrien lurraldeak
Salburua auzoa, hiriaren ekialdean.

Gasteizko auzo nagusiak[8]: Abetxuku (Abetxuko*), Adurtza, Alde Zaharra (-a), Anglo-Vasco, Arana (-a), Aranbizkarra (-a), Arantzabela, Ariznabarra, Arriaga-Lakua, Babesgabetuak (-ak) (Desamparados*), Done Jakue (Santiago*), Ehari-Gobeu (Ali-Gobeo*), Ekialdeko Nekazaritza Eremua (-a), Errekaleor, Errota edo Koroatzea (-a) (Coronacion*), Gatzalbide (Gazalbide*), Goikolarra (-a), Hego-mendebaldeko Nekazaritza Eremua (-a), Ipar-mendebaldeko Nekazaritza Eremua (-a), Judimendi, Lovaina, Mendizorrotza, Pilar, Salburua (-a), San Kristobal (San Cristobal*), San Martin, Santa Luzia, Santsomendi (Sansomendi*), Txagorritxu, Zabalgana (-a), Zabalgunea (-a) eta Zaramaga.

Hiriaren sorreratik XIX. mendearen bigarren erdira arte, egun Alde Zaharra dena besterik ez zegoen. Sasoi horretan hiriaren hedatzeari ekin zitzaion hegoalderantz, Zabalgunea osatuz. XX. mendearen hasieran hiritartze berriak egin ziren egun Babesgabeak, Lovaina, Anglo-Vasco, Judimendi eta Koroatzea diren auzoetan, bai eta Mendizorrotza auzoko zenbait tokitan ere. XX. mendeko bigarren zatian, industrializazio prozesu azkarraren eta etorkinen etorreraren ondorioz, auzo modernoagoak eraiki ziren: Abetxuku, Adurtza, Arana, Aranbizkarra, Arantzabela, Ariznabarra, Done Jakue, Ehari-Gobeu, Gazalbide, Pilar, San Kristobal, San Martin, Santa Luzia, Sansomendi, Txagorritxu eta Zaramaga. Mendearen hondarrean, 1990eko hamarkadan, Arriaga-Lakua sortu zen.

2000. urteko Hiri Antolamenduko Plan Nagusiak hiriaren hazkunde nagusia ekialderantz eta mendebalderantz gertatuko zela zehaztu zuen, hain zuzen Salburua eta Zabalgana izeneko lur-eremu handietan. Bakoitzean 10.000 etxebizitza inguru eraikitzen ari dira. Salburuan eta Zabalganean eraiki diren sektore berrietako batzuk, herritarren begien aurrean, berezko izaera hartu dute eta auzotzat dituzte, esaterako Mariturri, Borinbizkarra edo Arkaiate. Plan berean zehaztutako Aretxabaleta-Gardelegi izeneko sektoreko biztanleek, bestalde, 2021. urtean auzo berriari Goikolarra deitzea erabaki zuten.

Gasteizko gainerako eremua, nekazaritza-lur eta herrixka gehienak biltzen dituena, hiru esparru handietan banatuta dago, Ipar-mendebaldeko Nekazaritza Eremua, Hego-mendebaldeko Nekazaritza Eremua eta Ekialdeko Nekazaritza Eremua hain zuzen.

Herriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gasteiz hiriaz gain, beste 63 herri txiki ere barruan hartzen ditu udalerriak. Historian zehar, Gasteizek inguruko hainbat herrixka anexionatu ditu eta gaur egun duen azalera handia lortu du. XIX. mendean Ehari eta Elorriagako herrixkak anexionatu zituen, eta XX. mendean Ariñiz, Foronda, Otoak eta Mendoza herrixkak.

Gasteizko 63 herrien zerrenda hau da: Aberasturi, Amarita, Andetxa, Andollu, Arangiz, Aretxabaleta, Argandoña, Ariniz, Arkaia, Arkauti, Armentia, Artatza Foronda, Askartza, Aztegieta, Berroztegieta, Betoñu, Billafranka, Bolibar, Ehari, Elorriaga, Erretana, Eskibel, Eztarroa, Foronda, Gamarragutxia, Gamarra, Gamiz, Gardelegi, Gaztelu, Gereña, Gobeu, Gometxa, Ilarratza, Ihurre, Jungitu, Krispiña, Lasarte, Legarda, Lermanda, Lopida, Lubinao, Mandoiana, Margarita, Martioda, Matauku, Mendiguren, Mendiola, Mendoza, Miñaogutxia, Miñao, Monasterioguren, Oreitia, Otazu, Otobarren, Otogoien, Subilla Gasteiz, Uribarri Dibiña, Uribarri Arratzua, Uribarri Nagusia, Zerio, Zuhatzu eta Zumeltzu.

Horrez gain, Iruraiz-Gaunarena den barrendegi bat dauka udalerriak hego-ekialdean, Aberasturitik gertu.

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Gasteizko historia»
Gasteizko Erdi Aroko harresia.
Gasteiz XVII. mendean, Benito de Casasek margotutako koadroan. Jatorrizko harresiei, goikoari eta behekoari, antzematen zaie.

Egun Gasteiz dagoen tokian karistiarrak bizi ziren, antzinako geografoen arabera. Kristo aurreko I. mendean zehar erromatarrak iritsi ziren Gasteizera eta bertan bizi izan ziren denbora luzez. Erromatarren sasoiko aztarnak daude Iruña-Veleian, Arkaian, Mariturrin, etab.

1025. urtean idatzitako dokumentu batean, Donemiliagako goldean topatu da herriaren izenaren aldaerarik zaharrena: Gastehiz.[9][10]

1181ean Nafarroako Antso VI.a Jakitunak Nova Victoria hiria sortu zuen Gasteiz herrixka zaharraren gainean. Foruaren dokumentuan aipatzen da herriaren izen zaharragoa, oraingoan hasperenik gabe: Gasteiz.[11]

1200ean Gaztelako Alfontso VIII.ak hiria konkistatu zuen, Bizkaiko jaun Diego Lopez II.a Harokoaren laguntzarekin, zazpi hilabeteko setio luzearen ondoren.

XIII. mendetik XVII. mendera arte hirian egitura feudal tipikoa eratu eta sendotu zen. Hiriko goi klaseak (noblezia eta kleroa) indartu ziren landa-eremuetako jauntxoen kaltetan.

XVII. mendean, egun Andre Maria Zuriarena deitzen dugun plaza sortu zen, eta bertan harresiz kanpoko azokak egiten hasi ziren.[12] XIX. mendean Gasteizko garapen modernoa hasi zen, eta 1862an Norteko burdinbidea heldu zen hirira, eta Dato kalea bihurtu zen estaziora joateko eta zabalgune berriaren ardatza. XX. mendearen bigarren erdialdean, hazkunde ikaragarria izan zuen industrializazioaren eta etorkin oldearen ondorioz.

1980ko maiatzaren 23an Gasteiz Euskal Autonomi Erkidegoko hiriburua bihurtu zen.

2010eko urriaren 21ean, Gasteizek Europako Hiriburu Berde saria irabazi zuen.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gasteizko biztanle-dentsitatearen eboluzioa, 2006. urtetik 2016. urtera

Gasteizek 250.000 biztanle inguru zituen 2019an. Azken urteetan, urtetik urtera kopuru hori %0,5 eta %1 inguru hazi da. Historian zehar biztanleriak hazkunde itzela izan du. Dena den, hiria, XII. mendean sortua, nahiko txiki mantendu zen XX. mende erdialdera arte.

XIII. mende erdialdean Gasteizek 10.000 biztanle inguru zituen, eta harresiez kanpo auzo berriak sortzen hasi ziren. XIV. mendean behera etorri zen Gasteizko merkataritza, izurriteak Europa osoan egin zituen triskantza handiengatik, eta biztanle ugari galdu zuen hiriak. Handik aurrera haziz joan zen (4.000 biztanle zituen 1423. urtean; 5.500 biztanle 1560an; 5.441 biztanle 1768an), harik eta XVIII. mendean hiria Erdi Aroko esparrutik atera eta harresiez kanpoko eremuak hartzen hasi zen arte. Demografia hazkundea ikusgarria izan zen garai hartan (5.441 biztanle zituen 1768an eta 6.302 zortzi urte geroago). XIX. mendearen erdia arte motel hazi zen hiriko biztanleria Napoleonen osteen aurkako eta liberalen eta karlisten arteko gerrak zirela eta (10.703 biztanle 1828an; 7.117 biztanle 1839an). Bigarren Karlistadaren ondoren, demografia hazkunde nabaria izan zuen Gasteizek (18.718 biztanle 1856an; 30.514 1897an). Etorkin gehienak Arabako herrietatik etorri ziren eta Gasteizen egokitu ahala, hustuz joan ziren inguruetako herriak. XX. mendearen lehen erdialdean ez zen hiriko biztanleria asko emendatu (30.701 biztanle 1900. urtean; 52.206 biztanle 1950. urtean).

1940ko hamarkadatik aurrera hiria etengabe hazi da, batez ere Espainiako etorkinak erakarri dituelako. Gasteizek lan eskaintza handia zuen, horretan Mercedes eta beste lantegi handi batzuk hirira etortzeak lagundu egin zuen. 1980ko hamarkadatik aurrera hazkundea motelduz joan da, baina beste euskal hiri batzuetan ez bezala, ez da eten. Hiriarentzat bultzada handia izan zen 1981ean eratu berria zen Eusko Jaurlaritzak Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburu Gasteiz aukeratu izana. Azken urteetan, 2000. urtetik aurrera bereziki, Espainiaz kanpoko etorkinak etortzeak biztanleriaren hazkundea areagotu egin du.

2019. urtean, guztira Gasteizen bizi ziren 252.571 biztanletatik 129.507 bertan jaioak ziren, 59.687 Espainian (EAE salbu) jaioak ziren, 25.039 Espainiaz kanpo jaioak ziren, 18.777 Bizkaian eta Gipuzkoan jaioak ziren eta 11.068 Araban (Gasteiz salbu) jaioak ziren.[13]

Bilakaera demografikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren tamainaUrtea050.000100.000150.000200.000250.000300.000189019201950198020102040GasteizBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 126.749 gizon, 133.653 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.01
 
100+
 
0.06
0.14
 
95-99
 
0.51
0.79
 
90-94
 
1.66
1.64
 
85-89
 
2.45
3.06
 
80-84
 
3.75
4.36
 
75-79
 
5.17
4.79
 
70-74
 
5.43
5.56
 
65-69
 
6.29
6.44
 
60-64
 
6.87
7.34
 
55-59
 
7.33
8.18
 
50-54
 
7.76
8.80
 
45-49
 
8.12
7.34
 
40-44
 
7.04
6.07
 
35-39
 
5.70
5.36
 
30-34
 
5.03
5.18
 
25-29
 
4.81
5.34
 
20-24
 
4.74
5.53
 
15-19
 
4.78
5.60
 
10-14
 
4.91
4.77
 
5-9
 
4.35
3.68
 
0-4
 
3.25
Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística[14]
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−1000−5000500100015002000250030001975198319911999200720152023GasteizHazkunde begetatiboa
Urtea197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Hazkunde begetatiboa 2.8242.6142.5252.4622.2251.8741.7301.6491.4501.2931.0231.00190377260742841242839718819425930316915926627434635347135249651167362575771267848373442412518948−576−342−616−384−598−605
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu[15] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Bizirik jaiotakoak sexuaren arabera
JaiotzakUrtea70080090010001100120013001400199620012006201120162021GizonezkoakEmakumezkoakJaiotzak, sexuka
Urtea199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Bizirik jaiotakoak 1.7791.7631.7251.8211.9171.8791.9202.0502.1182.1312.1652.2422.4092.4112.5322.5562.4982.3482.5542.4642.3822.2812.1032.0031.8631.8401.7471.7401.6391.709
Honakoa bertan erroldatutako amaren batetik bizirik jaiotako haurrak erakusten duen grafiko bat da. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu[16] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 51,3 udalerri berean jaioak ziren[17], probintziako batez bestekoaren (% 46,1) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 22,5 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 14,9 —probintzian % 13,5—.

Udal
Best
Esta
Udalerri berean · % 51,3Probintzia berean · % 4Erkidegoan · % 7,3Beste erkidegoa · % 22,5Estatutik kanpo · % 14,9
Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 54,7 Araban, % 3,9 Bizkaian, eta % 3,4 Gipuzkoan jaio ziren[18].

Arab
EAEt
Araba · % 54,7Bizkaia · % 3,9Gipuzkoa · % 3,4EAEtik kanpo · % 38
Biztanleria jaiolekuko probintziaren arabera (2025). Iturria: Eustat.

Biztanleria atzerritarra

2025. urtean, biztanleen % 12,1k atzerriko nazionalitatea zuen[19]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Hego Amerika (% 37,6), Magreb (% 21,5), Saharaz hegoaldeko Afrika (% 11) ziren.

Jaiotza herrialde nagusiak Kolonbia, Maroko, Aljeria dira.[20]

Amer
Euro
Afri
Amerika · % 52,3Europa · % 12,4Afrika · % 28,4Asia · % 6,9Ozeania · % 0,1
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
4.176
Kolonbia
5.327
3.335
Maroko
2.424
1.683
Aljeria
1.102
1.141
Venezuela
1.309
887
Peru
1.157
657
Paraguai
1.178
1.184
Pakistan
646
650
Ekuador
853
729
Nigeria
703
494
Brasil
889
574
Dominikar Errepublika
761
476
Argentina
478
405
Errumania
433
335
Txina
485
302
Bolivia
511
485
Portugal
289
285
Ukraina
455
290
Kuba
416
421
Senegal
167
280
Frantzia
289
155
Honduras
283
240
Mauritania
195
185
Txile
214
189
Alemania
181
110
Nikaragua
239
219
Ghana
119
117
Mexiko
197
97
Ginea Ekuatoriala
187
121
Errusia
151
196
Mali
58
115
Bulgaria
113
93
Moldavia
130
149
Ginea
70
114
Erresuma Batua
83
116
Italia
81
79
Ameriketako Estatu Batuak
80
110
Gambia
23
48
Polonia
71
56
Uruguai
49
41
Suitza
59
52
Belgika
45
44
India
39
13
Filipinak
45
25
Herbehereak
23
27
Irlanda
10
14
Lituania
15
11
Kanada
11
7
Suedia
9
7
Bangladesh
3
1
Finlandia
5
3
Norvegia
3
0
Danimarka
1
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 121.068 etxebizitza zeuden: 108.292 (% 89,4) nagusiak eta 12.616 (% 10,4) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[21] 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 11.951 (% 10,0) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 4.901 (% 4,1) hutsik zeuden.[22] Etxebizitza nagusien % 81,5 jabetzan zegoen eta % 17,1 alokairuan.[21]

121.068etxebizitza
108.292nagusi

Etxebizitza multzoa

108.292
12.616
Nagusiak (108.292)Gainerakoa (bigarrena edo hutsik) (12.616)

Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)

88.228
18.543
Jabetzan (88.228)Alokairuan (18.543)Beste modu batean (1.521)

Guztira 108.292 etxegune zeuden, batez beste 2,4 egoiliarrekoak; horietatik 34.951 (% 32,3) pertsona bakarrekoak ziren.[21] Etxeguneen % 65,9 familia batek osatzen zuen eta % 3,0 familiarik gabeko etxegune anitzak ziren.[23]

Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera

34.951
32.813
37.869
Egoiliar 1 (34.951)2 egoiliar (32.813)3-5 (37.869)6-9 (2.614)10 edo gehiago (45)

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 86,1 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 39,7 urtekoa.[21] Etxebizitzen % 3,6 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 37,7 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[21] Etxebizitzen % 89,3 igogailua zuten. 2021eko Zentsuaren arabera, etxebizitzen % 49,8 1980 baino lehen eraiki ziren eta % 26,5 2001etik aurrera.[24] Etxebizitzen % 11,3 60 m²-tik beherako azalera zuten eta % 6,5 120 m²-tik gorakoa.[25]

Eraikineko etxebizitza kopurua

22.419
48.238
34.616
10.907
Etxebizitza 1 (4.335)2 (393)3-10 (22.419)11-20 (48.238)21-40 (34.616)41 edo gehiago (10.907)

Gela kopurua

28.794
65.948
13.001
1-3 gela (8.675)4 (28.794)5 (65.948)6 (13.001)7 edo gehiago (4.490)

Bainugela kopurua

66.488
54.211
Bainugela 1 (66.488)2 edo gehiago (54.211)

Eraikuntza garaia

1900 aurretik1.043
1900-1920852
1921-1940998
1941-19501.793
1951-19606.645
1961-197022.392
1971-198025.975
1981-199016.050
1991-200012.326
2001-201024.506
2011-20207.273

Azalera erabilgarria

< 30 m²73
30-45 m²1.621
46-60 m²11.807
61-75 m²30.169
76-90 m²50.394
91-105 m²11.598
106-120 m²6.436
121-150 m²4.360
151-180 m²1.619
> 180 m²1.776

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 37,2 berokuntza zentrala zuten, % 59,8 banakakoa eta % 2,9 noizean behingoa.[21] Horrez gain, % 66,0 hodien bidezko gasa zuten eta % 90,4 igogailua.

Berogailu mota

% 37,2
% 59,8
Zentrala (% 37,2)Banakakoa (% 59,8)Noizean behingoa (% 2,9)

Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)

Hodien bidezko gasa% 66,0
Ur bero zentrala% 57,2
Igogailua% 90,4

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 222.270 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 41,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 21,9; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 24,1; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,0.[26] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 40,3 zen 2021ean eta % 41,9 2024an; beraz, 1,6 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 13,8 izatetik % 12,0 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 42,1 ziren, eta gizonen artean % 41,8; aldea, beraz, txikia da. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 13,8 eta gizonen % 10,1 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

222.270biztanle 15 urte edo +, 2024
% 41,9goi-mailako ikasketak+1,6 puntu 2021etik
% 12,0lehen hezkuntza edo gutxiago−1,8 puntu 2021etik
% 11,3ikasten ari dira, 2024
% 12,0
% 24,1
% 21,9
% 41,9
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 12,0Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 24,1Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 21,9Goi-mailako ikasketak · % 41,9
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024).

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 65,6 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 34,4 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 2.189 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 51,4 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 48,6. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 1,1 ziren.[26]

Ikasketa-maila xehatua
Ikasketarik gabe
% 1,1
Lehen hezkuntza
% 10,9
DBH eta antzekoak
% 24,1
Batxilergoa
% 11,3
Erdi-mailako LH
% 10,7
Goi-mailako LH
% 14,4
Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak
% 12,5
Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak
% 10,3
Masterrak eta espezialitateak
% 3,7
Doktoretzak
% 1,0
Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Vitoria-Gasteiz, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak93.220% 41,944.704% 41,848.516% 42,1
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa48.759% 21,924.887% 23,323.872% 20,7
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)53.571% 24,126.635% 24,926.936% 23,4
Lehen hezkuntza edo gutxiago26.720% 12,010.774% 10,115.946% 13,8
Guztira222.270% 100,0107.000% 100,0115.270% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Vitoria-Gasteiz, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 40,3% 20,7% 25,2% 13,8216.299
2022% 40,9% 20,9% 25,1% 13,2217.046
2023% 41,3% 21,4% 24,6% 12,6219.591
2024% 41,9% 21,9% 24,1% 12,0222.270

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 11,3 ikasten ari zen (25.067 pertsona).[27] Ikasten ari zirenetatik, % 45,1 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 24,0 batxilergoan, % 21,0 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 7,5 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 46,1 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 43,9; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 21,0 eta emakumeen % 21,1. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 90,3 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 48,4 eta 25–29 urtekoen % 15,4; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 2,9 baino ez.[28] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 46,1 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 36,6.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka
15–19 urte
% 90,3
20–24 urte
% 48,4
25–29 urte
% 15,4
30–34 urte
% 8,6
35–39 urte
% 6,7
40–44 urte
% 5,2
45–49 urte
% 4,1
50–54 urte
% 3,4
55 urte edo +
% 0,7
Egiten ari diren ikasketa-maila
Maila zehaztu gabe
% 2,3
Goi-mailako ikasketak
% 45,1
Erdi-mailako LH
% 21,0
Batxilergoa
% 24,0
DBH eta antzekoak
% 7,5
Lehen hezkuntza edo beheragokoa
% 0,2
Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 81,7 estatuan jaio zen, eta % 18,3 atzerrian.[26] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 46,0 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 22,8 eta % 16,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 45,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,9; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 27,9 eta % 18,2, hurrenez hurren.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 46,0
Goi-mailakoak
% 22,8
% 20,5
Batx. / erdi LH
% 35,7
% 24,7
DBH
% 25,6
% 8,7
Lehen H. edo gutx.
% 16,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 45,2
Goi-mailakoak
% 27,9
% 17,6
Batx. / erdi LH
% 34,8
% 24,3
DBH
% 19,1
% 12,9
Lehen H. edo gutx.
% 18,2
Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 11,6 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 10,0.[27] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 48,2 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 28,7 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Jundizko industrialdea.

Gasteiz nekazaritza eremu aberats bateko hiri nagusia izan da XX. mendearen hasieratik, XX. mendearen erdialdetik aurrera industria garatu den arte. Merkataritza hiri garrantzitsua izan zen Gasteiz XIII. mendean, Donejakue bidearen ertzean zegoela eta. Merkatari eta funtzionario hiria izan da mendeetan zehar. XVIII. mendean, bi altzari ola eta ehundegi bat zeuden Gasteizen. XIX. mendean, burdinbidea bertaraino iristearekin batera, sendotuz joan zen industria, eta mende bukaeran industria ugari ziren Gasteizen, altzairu lantegiak nagusiki.

1950eko hamarkadatik aurrera izugarri hazi zen Gasteizko industria alorra (9.481 langile ari zen industrian 1950. urtean; 37.242 – 1975ean, langileen % 60). 1975ean, industria zen ekonomia jarduera nagusia (altzairugintza, kimika industria, eraikuntza, janari industria, zurgintza; langileen % 50,5) eta guztiz garrantzitsua zen zerbitzuen alorra (administrazioa, eskolak, unibertsitatea, erietxeak, dendak, garraioak; langileen % 48,7). Nekazaritzak ez zuen garrantzi handirik udal barrutiaren barnean.

Zerbitzuen alorra asko handitu zen Gasteizen, Euskal Autonomia Erkidegoko administrazio, politika, gobernu eta kultura erakunde nagusiak bertan finkatu zirenetik (1980. urtetik aurrera, Eusko Jaurlaritza, Euskadiko Legebiltzarra, Euskal Herriko Unibertsitatea, Ertzaintza).

Arabako industria hiri garrantzitsuena da gaur egun ere Gasteiz, Laudiorekin batera. 1996an sortutako balio erantsiaren % 57 zerbitzuek ekarri zuten (Arabako batezbestekoaren gainetik ia hamar puntutan), % 6 – eraikuntzak (batezbestekoaren parean), % 37 – industriak (batezbestekoaren azpitik ia sei puntutan), eta gainerakoa lehen sektoreak. Industriak, nolanahi ere, gero eta garrantzi handiagoa du Gasteizko egitura ekonomikoan, eta enpleguaren ia erdia hartzen du. Ohiko industriari sektore berriei emana gehitu zaie azken urteotan, bereziki autogintzari, aeronautikari eta ekarpen teknologiko handiko sektoreei. Udalerrian bertan kokatutako industriaguneetan zein, hiriburuaren eraginez, inguruko udalerrietan sortu direnetan aipagarria da Miñaon sortu den parke teknologikoa, industria asko kokatu du azkenaldian, hiriaren eta eskualdearen egitura ekonomikoa indarberrituz.

Enplegua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen lehen hamarkadaren hasieran gertatutako hazkunde ekonomikoaren ondorioz, langabezia-tasa asko jaitsi zen, enplegu osoa deritzona erdietsi arte. 2007an langabezia-tasa % 2,3 zen. 2007an hasitako atzeraldi handiaren ondorioz, enpleguak azkar galtzen hasi ziren, 2012an % 10,2eko langabeziara iritsi arte.

2012. urtearen azkenean 20.398 pertsona zeuden lanik gabe Gasteizen.[29] Araba osoan langabezia-tasa % 9,6 izan zen 2012an[30] (kontuan izan behar da Gasteizko populazioa Araba osoaren % 85 dela).

Sektore ekonomikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XXI. mendearen lehen hamarkadan Gasteizko jarduera ekonomikoan garrantzi handiagoa hartu zuten banka eta finantzei lotutako jarduerek, eta oro har zerbitzuen sektoreari lotutakoek, bai eta eraikuntzari lotutakoek ere. Industriak, berriz, garrantzia galdu zuen aurreko jardueren aurrean. Merkataritzak eta nekazaritzak gero eta pisu gutxiago dauka Gasteizko jarduera ekonomikoan.

Establezimendu-kopurua sektoreka[31]

Sektorea 1994 2006
Nekazaritza eta arrantza 30 33
Industria eta energia 1.155 1.366
Eraikuntza 1.892 2.630
Merkataritza, ostalaritza eta garraioa 6.133 6.612
Bankuak, aseguruak eta enpresentzako zerbitzuak 2.280 4.330
Beste zerbitzu batzuk 708 2.041

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 17.982 euro-koa zen[32], eta etxegune bakoitzeko 42.117 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (17.806 euro) parean dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 23.450 euro zen. Errenta gordina 21.607 euro-koa izan zen pertsonako.

Eustaten datuen arabera, 2023. urtean udalerriko 18 urteko eta gehiagoko biztanleen errenta pertsonalaren mediana —biztanleen erdiek baino gutxiago eta beste erdiek baino gehiago jasotzen duten zenbatekoa— 21.385 eurokoa zen[33][oh 3]: gizonena 26.863 eurokoa eta emakumeena 16.886 eurokoa; hau da, emakumeena gizonena baino % 37,1 txikiagoa. Araba osoan, mediana 21.158 eurokoa zen. Familia-errentari dagokionez, udalerriko familien erdiek 41.142 euro baino gutxiago jaso zuten urtean; familien % 10ek 14.371 euro baino gutxiago jaso zuten, eta beste % 10ek 90.420 euro baino gehiago[34].

Errenta-pertzentilak, sexuaren arabera
Errenta pertsonala (2023)
◄ gizonakPemakumeak ►
10.177
P20
890
13.749
P25
4.800
17.055
P30
8.275
22.159
P40
12.794
26.863
P50
16.886
31.831
P60
21.090
37.834
P70
26.485
41.110
P75
29.804
43.237
P80
33.976
52.351
P90
43.737
66.537
P95
53.171
123.667
P99
87.619
18 urteko eta gehiagoko pertsonak, sexuaren arabera.
Familia-errenta (2023)
◄ gizonakPemakumeak ►
18.703
P10
11.700
26.823
P20
16.621
29.998
P25
18.786
33.331
P30
21.044
39.636
P40
26.380
44.985
P50
32.794
52.126
P60
40.634
61.243
P70
48.753
67.181
P75
55.166
73.770
P80
63.150
93.757
P90
85.450
118.304
P95
105.961
203.643
P99
160.754
Familiak, diru-sarrera nagusien hartzailearen sexuaren arabera.
Errenkada bakoitzeko balioa muga bat da: adibidez, P20 errenkadan, pertsonen edo familien % 20k zenbateko hori baino gutxiago jaso zuten; P50 mediana da. Bi grafikoek eskala bera dute. Iturria: Eustat.

Diru-sarrera guztien artean % 59,6 soldatak dira[35].

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[36][oh 4]Udalerrian indizea 28,9 da, probintziakoaren (28,6) parean eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,5 da, probintziakoaren (2,5) parean eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.

Eustatek beste adierazle bat ematen du[oh 3]: diru-sarrera txikienak dituzten familien % 20ren batez besteko errenta, handienak dituztenen % 20renaren ehuneko gisa adierazita; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta berdinagoa da banaketa. 2023. urtean, udalerrian lehenengoek 12.927 euro jaso zuten batez beste, eta bigarrenek 109.172 euro; hau da, lehenengoen errenta bigarrenen % 11,8 zen[37] (Araba osoan, % 11,5; udalerriko banaketa berdinagoa da). Pertsonen errentari dagokionez, diru-sarrera txikienak dituzten biztanleen erdiak batez beste 8.545 euro jaso zuen, eta handienak dituzten erdiak 41.897 euro; lehenengoen errenta bigarrenen % 20,4 zen[38] (Araba osoan, % 20,3).

Errentaren bilakaera
Errenta pertsonala
EuroakUrtea010.00020.00030.00040.00020132015201720192021202320. pertzentilaMediana80. pertzentilaErrenta pertsonala: 20., 50. eta 80. pertzentilak
20. pertzentila, mediana eta 80. pertzentila.
Familia-errenta
EuroakUrtea10.00020.00030.00040.00050.00060.00070.00080.00020132015201720192021202320. pertzentilaMediana80. pertzentilaFamilia-errenta: 20., 50. eta 80. pertzentilak
20. pertzentila, mediana eta 80. pertzentila.
Iturria: Eustat.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Vitoria-Gasteiz udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 124.896 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 56,9; gainerako % 43,1 inaktibo zeuden (erretiratuak % 54,6, beste inaktiboak % 32,0 eta ikasleak % 13,4).[39] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 10,4 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 59,3 zen eta emakumezkoena % 54,6; langabezia-tasa, aldiz, % 8,2 eta % 12,5 zen, hurrenez hurren.[39]

Okupatuen kopurua 109.806 zen 2023ean, 2021eko 104.379etik gora.[40] Emakumeek okupatuen % 48,4 osatzen dute, eta gizonek % 51,6.

109.806okupatu, 2023+% 5,2 2021etik
% 48,4emakumeak okupatuen artean
% 56,9jarduera-tasa, 2024
% 10,4langabezia-tasa, 2024
% 51,0
% 23,5
% 13,8
Okupatuak · % 51,0Langabeak · % 5,9Ikasleak · % 5,8Erretiratuak · % 23,5Beste inaktiboak · % 13,8
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Vitoria-Gasteiz, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak111.948% 51,057.472% 54,454.476% 47,8
Langabeak12.948% 5,95.165% 4,97.783% 6,8
Inaktiboak94.647% 43,142.935% 40,751.712% 45,4
Guztira219.543% 100,0105.572% 100,0113.971% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 74,7), industria (% 20,3), eraikuntza (% 4,5) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 0,5).[40]

% 20,3
% 74,7
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 0,5Industria · % 20,3Eraikuntza · % 4,5Zerbitzuak · % 74,7

Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 19,8), ondoren merkataritza (% 13,7) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 11,6) datoz.

Jarduera-adar zehatzak
Manufaktura-industria
% 19,8
Merkataritza
% 13,7
Osasuna eta gizarte-zerbitzuak
% 11,6
Administrazio publikoa
% 7,3
Administrazio-jarduera lagungarriak
% 7,0
Hezkuntza
% 6,7
Ostalaritza
% 6,3
Jarduera profesionalak
% 5,7
Gainerako 13 jarduera-adarrak
Garraioa eta biltegiratzea
% 4,8
Eraikuntza
% 4,5
Beste zerbitzu batzuk
% 3,0
Jarduera artistikoak eta aisialdikoak
% 2,7
Informazioa eta komunikazioak
% 2,5
Etxeetako jarduerak
% 1,8
Finantza- eta aseguru-jarduerak
% 1,2
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza
% 0,5
Ur-hornidura eta hondakinak
% 0,4
Higiezinen jarduerak
% 0,4
Energia elektrikoa eta gasa
% 0,1
Erauzketa-industriak
% 0,0
Lurraldez kanpoko erakundeak
% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 46,9; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 35,6), eta oinarrizko okupazioak % 12,0.[41] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 50,2 eta emakumeen % 43,4).

% 35,6
% 46,9
% 12,0
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 35,6Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 46,9Oinarrizko okupazioak · % 12,0Ez dago jasota · % 5,5
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Vitoria-Gasteiz, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak39.085% 35,618.759% 33,120.326% 38,2
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak51.534% 46,928.445% 50,223.089% 43,4
Oinarrizko okupazioak13.192% 12,06.106% 10,87.086% 13,3
Ez dago jasota5.995% 5,53.343% 5,92.652% 5,0
Guztira109.806% 100,056.653% 100,053.153% 100,0

Okupatuen % 87,5 besteren konturako langileak dira, eta % 12,5 norberaren konturakoak.[42]

% 10,7
% 71,4
% 16,1
Norberaren kontura, langileak dituena · % 1,8Norberaren kontura, langilerik gabe · % 10,7Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 71,4Besteren kontura, aldi baterakoa · % 16,1
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Vitoria-Gasteiz, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura13.717% 12,58.382% 14,85.335% 10,0
Besteren kontura96.089% 87,548.271% 85,247.818% 90,0
Guztira109.806% 100,056.653% 100,053.153% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 82,5 estatuan jaio zen, eta % 17,5 atzerrian.[39] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,4 okupatuak dira, % 32,0 erretiratuak, % 6,1 ikasleak, % 3,9 langabeak eta % 3,6 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,5 okupatuak dira, % 24,8 bestelako inaktiboak, % 11,5 langabeak, % 6,0 ikasleak eta % 4,2 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,6 okupatuak dira, % 23,3 erretiratuak, % 18,2 bestelako inaktiboak, % 5,7 ikasleak eta % 5,2 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,2 okupatuak dira, % 28,1 bestelako inaktiboak, % 17,1 langabeak, % 5,5 ikasleak eta % 4,1 erretiratuak.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 54,4
Okupatuak
% 53,5
% 3,9
Langabeak
% 11,5
% 6,1
Ikasleak
% 6,0
% 32,0
Erretiratuak
% 4,2
% 3,6
Beste inakt.
% 24,8
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 47,6
Okupatuak
% 45,2
% 5,2
Langabeak
% 17,1
% 5,7
Ikasleak
% 5,5
% 23,3
Erretiratuak
% 4,1
% 18,2
Beste inakt.
% 28,1
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 83,0 estatuan jaio zen, eta % 17,0 atzerrian.[41] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 47,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 9,0 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 61,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 19,4 oinarrizko okupazioetakoak eta % 12,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 43,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 42,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 9,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 32,0 oinarrizko okupazioetakoak eta % 13,2 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 37,4
Goi eta erdi maila
% 12,5
% 47,9
Langile kualifikatuak
% 61,4
% 9,0
Oinarrizko okup.
% 19,4
% 5,7
Ez dago jasota
% 6,6
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 43,2
Goi eta erdi maila
% 13,2
% 42,1
Langile kualifikatuak
% 50,1
% 9,6
Oinarrizko okup.
% 32,0
% 5,1
Ez dago jasota
% 4,7
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[43] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 60,3 zerbitzuetan ari dira, % 33,2 industrian eta % 6,0 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 62,9 zerbitzuetan ari dira, % 20,5 industrian eta % 15,0 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 88,6 zerbitzuetan ari dira, % 9,8 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 94,7 zerbitzuetan ari dira, % 4,5 industrian.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 0,5
Nekazaritza
% 1,5
% 33,2
Industria
% 20,5
% 6,0
Eraikuntza
% 15,0
% 60,3
Zerbitzuak
% 62,9
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 0,2
Nekazaritza
% 0,2
% 9,8
Industria
% 4,5
% 1,3
Eraikuntza
% 0,6
% 88,6
Zerbitzuak
% 94,7
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 211 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 11.751 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[44][oh 5]. Udalerriaren azalera 276,8 km² denez, NAE lurraldearen % 42,5 da[45]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 95 lur goldagarria (11.169 ha, 195 ustiategitan), % 4,8 larre iraunkorrak (567 ha, 23 ustiategitan), % 0,1 arbolak (13,5 ha, 14 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (1,4 ha, 57 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,56 ha, 12 ustiategitan)[oh 6].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
42%
58%
NAE · 11.751 ha (% 42,5)Gainerako azalera · 15.930 ha (% 57,5)
NAE, lur-erabileraren arabera
95%
Lur goldagarria · 11.169 ha (% 95)Larre iraunkorrak · 567 ha (% 4,8)Arbolak · 13,5 ha (% 0,1)Baratzeak · 1,4 ha (< % 0,1)Berotegiak · 0,56 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 1.101 behi, 1.033 ardi, 32 ahuntz, 5.237 txerri (probintziako kopururik handiena), 129 zaldi, 475 hegazti, 3 untxi eme eta 496 erlauntz zeuden[46][47].

Politika eta administrazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Gasteizen»

Maider Etxebarria (PSE-EE) Gasteizko alkatea da 2023eko ekainaren 17tik, Gorka Urtaranen (EAJ) tokia hartu ondoren.

EH Bilduk izan zuen garaipena, baina azkenean PSE-EEko hautagaia izan zen alkate boto kopuruan bigarrena geratu arren.

2023-2027 legegintzaldia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egungo Gasteizko Udalbatza 2023ko maiatzaren 28ko hauteskundeetan erabaki zen. Hauteskundeen ondoren, Maider Etxebarria hautatu zuten alkate PSE-EEren eta EAJren botoei esker.

2023ko hauteskundeen ondorengo Gasteizko udalbatza
Alderdia 2023ko maiatzak 28
Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu (EHB)
7 / 27
24.845 (% 23,10)
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)
6 / 27
23.909 (% 22,23)
Alderdi Popularra (PP)
6 / 27
21.853 (% 20,32)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
6 / 27
21.454 (% 19,95)
Elkarrekin Podemos (EP)
2 / 27
7.742 (% 7,20)
Vox (Vox)
0 / 27
4.194 (% 3,90)
Euskadiren Aldeko Libreak (EaL)
0 / 27
1.619 (% 1,51)
Aulki Zuriak (AZ)
0 / 27
951 (% 0,88)
Bidezko Mundurantz (M+J)
0 / 27
475 (% 0,44)
Herritarrak-Herritarron Alderdia (C's)
0 / 27
260 (% 0,24)
Datuen iturria: Hauteskunde emaitzak. Eusko Jaurlaritza

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Gasteizko alkateak»

Hauek izan dira Gasteizko azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[48]
Jose Angel Cuerda Montoya[48][49][50] 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Angel Cuerda Montoya[48][49] 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Angel Cuerda Montoya[48][49] 1987 1991 Eusko Alkartasuna
Jose Angel Cuerda Montoya[48][49] 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Angel Cuerda Montoya[48][49] 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea
Alfonso Alonso Aranegui[48][49][51] 1999 2003 Alderdi Popularra
Alfonso Alonso Aranegui[48][51] 2003 2007 Alderdi Popularra
Patxi Lazcoz Baigorri[48] 2007 2011 Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra
Javier Maroto Aranzabal[48] 2011 2015 Alderdi Popularra
Gorka Urtaran Agirre[48] 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea
Gorka Urtaran Agirre[48][52] 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea
Maider Etxebarria Garcia[53][54] 2023 Jardunean Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra
2027 2031

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gasteizko hiztunen testigantzekin osatutako bideoa euskarari buruz, Euskal Herriko Ahotsak[55][56] proiekturako egina, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Koldo Zuazoren arabera, Gasteizen hitz egiten zen euskalkia Arabako erdialdeko azpieuskalkia[57] deitutakoa zen, bizkaieraren eta gipuzkeraren eraginak zituena. Euskara hori XVIII. mendean galdu zen. Hala ere, Gasteizko iparraldean kokaturiko hainbat herritan XXI. mendera arte iraun du hiztun zaharretan.[58] Gasteizen eta inguruko herrietan hitz egiten zen euskararen adibideak eman zituen 1562. urtean Nicolao Landuchio italiarrak bere Dictionarium linguae Cantabricae izeneko hiztegian.

Egoera soziolinguistikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1986an gasteiztar euskaldunak 11.551 ziren, hau da, populazio osoaren % 6.

XX. mendeko laurogeiko hamarkadatik aurrera Araban gertatu den euskararen berreskurapenaren ondorioz, 2011n Gasteizko biztanleen % 22,5ek, 52.298 biztanlek alegia, euskaraz hitz egiten zekien.[59] Beste 60.851 lagun (populazioaren % 26,1) euskara ulertzeko gai ziren.

Ezagutzaren hazkundearekin batera, euskararen kaleko erabilera ere handitu egin da, nahiz eta zifra osoa txikia izan. 1989an kaleko erabilera % 2koa zen, eta 2006an – % 4koa. 2016an egin zen neurketan erabilera % 3,7koa izan zen.[60]

Gasteizko hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, hiriko euskalduntze-prozesuari buruz. Euskal Herriko Ahotsak[55][56] proiekturako egina, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Euskararen aldeko ekimenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, gasteiztarrek eskura dituzte hainbat ikastola (Abetxuku, Aranbizkarra, Armentia, Olabide, Umandi...), bertso-eskola bat eta hainbat euskaltegi. Halaber, hirian Araba Euskaraz antolatu dute hainbatetan (1981, 1992, 1995 eta 2006an).

Hedabideei dagokienez, Arabako Alea aldizkaria sortu zen 2014an, lehenago 17 urtez argitaratu zen GEU aldizkariaren ordezko gisa. Urte berean, Hala Bedi irratiak euskara hutsezko kanala sortu zuen, Hala Bedi Bi izenekoa.

Hiriburuko euskara elkarte nagusia GEU Elkartea da, eta haren eskutik sortu dira ekimen anitz, esaterako irakurle klubak eta mintzalagun proiektuak. Bestalde, Gasteizko Kafe Antzokia errealitate bihurtzeko helburuz, 2012. urtean Gasteizko Kafe Antzokiaren Aldeko Plataforma sortu zen, eta hurrengo urtean Plataformak Lazarraga Kultur Elkartea[61] sortu zuen Gasteizko Kafe Antzokia proiektu kulturala kudeatzeko lanabes gisa. 2014an sortu zen Oihaneder Euskararen Etxea, Kafe Antzokiaren aurrekari gisa.

Gasteiztar euskaldun ezagunen artean daude Erramun Olabide, Odon Apraiz eta Henrike Knörr hizkuntzalariak; Fito Rodriguez, Xabier Montoia, Rikardo Arregi, Edu Zelaieta, Karmele Jaio eta Katixa Agirre idazleak; eta hainbat politikari, kirolari, irakasle, bertsolari eta abar.

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gasteiz musikaren munduko bi gertakizun garrantzitsuren kokaleku da: Gasteizko jazzaldia eta Azkena Rock Festival izeneko rock jaialdia.

Andre Maria Zuriaren plaza.
Bibat: Fournier Naipe Museoa eta Arkeologia Museoa.

Musikagile ezagunak eman ditu hiriak, besteak beste Jesus Guridi, Tomas San Miguel eta Bingen Mendizabal. Juanjo Mena orkestra zuzendaria ere bertakoa da, baita Luis Aranburu organo-jotzailea eta Angel Celada bateria-jotzailea ere.

Halaber, beste batzuen artean Cicatriz, Potato, Hertzainak, M-ak, Soziedad Alkoholika, Betagarri, Gasteiz Big Band, Neubat eta Izaki Gardenak taldeak bertan sortutakoak dira.

Museoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiegunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Andre Maria Zuriaren jaiak hasten dituen ekitaldia: Zeledonen jaitsiera.
  • Gabonak Gasteizen. Abenduaren 24tik urtarrilaren 6ra.
  • Errege Magoen Desfilea. Urtarrilak 5.
  • San Anton eguna. Urtarrilak 17.
  • Santa Ageda egunaren bezpera. Otsailak 4.
  • Inauteriak. Otsailaren 6tik 13ra.
  • Aste Santua.
  • San Prudentzio. Apirilak 28.
  • Estibalizko Andre Maria. Maiatzak 1.
  • Blusa eta nesken eguna (Done Jakue eguna). Uztailak 25.
  • Andre Maria Zuriaren jaiak. Abuztuaren 4tik 9ra.
  • Iraileko Ama Birjinaren egunaren ondoko lehen astelehena: Olarizuko erromeria

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Andre Mariaren katedral zaharra.
Plaza Berria.

Hirigune historikoan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zabalgunean

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gasteizko beste alde batzuetan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpiegiturak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Gasteizko garraiobideak»
Gasteizko tranbia, Alaba Jeneralaren kalean.
Ajuriaenea jauregia.

Hiriak XXI. mendearen hasieran jasandako hazkunde handiaren ondorioz, derrigorrezkoa gertatu zen hiriko garraiobideak guztiz moldatzea. Asmo horrekin Gasteizko Mugikortasun Iraunkorraren eta Espazio Publikoaren Plana deritzona prestatu zen, hiriko garraioa osatzen zuten modu guztiak (autoa, hiri autobusak, tranbia, bizikleta, oinezko joan-etorriak...) integratzeko.[62]

Gasteizko garraio publiko nagusia TUVISA enpresa publikoak kudeatzen duen autobus sarea da. Eguneko 10 linea ditu eta gaueko 6 (Gautxoriak). Metroen antzeko sare bat osatuz, autobus aldaketen bidez hiriko edozein auzotara iristea ahalbidetzen du autobusen sareak. Horrez gain, ostiral eta larunbat gauetan Gautxori zerbitzu berezia dago.

2006. urtean tranbia bat eratzeko obrak hasi ziren, eta 2008ko abenduan abian jarri zen. Horrela, hiria iparretik hegoaldera zeharkatzen dituzten bi linea daude, EuskoTran enpresak kudeatuta.

Osasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bestelakoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirola

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Buesa Arena, Saski Baskoniaren jokalekua.

Gasteizek Euskal Herriko beste ezein hirik baino kirol azpiegitura gehiago dauzka. Auzo bakoitzean kiroldegi bat dago, igerileku eta bestelako ekipamenduekin.

Horrez gain, hiriak bi kirol talde nagusi dauzka:

Bi talde horiek osatzen duten fundazioari 5 gehi 11 deritzo.

Gasteiztar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Zerrenda:Gasteiztar ospetsuak»

Hiriko pertsona ospetsuen artean ditugu, besteak beste, Almudena Cid, Juanito Oiarzabal, Iker Pou, Eneko Pou, Andoni Zubizarreta (Gasteizen jaiotako aretxabaletarra) eta Martin Fiz kirolariak, Karra Elejalde eta Unax Ugalde aktoreak, Juanma Bajo Ulloa zinema zuzendaria, Jose Angel Cuerda alkate ohia, Ignacio Aldekoa, Xabier Montoia eta Xabier Izaga idazleak eta Jesus Guridi musikaria.

Seme-alaba kuttunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Gasteizko seme-alaba kuttunak:

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gasteiz ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Ezein legetan ez da zehaztu, oraingoz, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburua zein den.
  2. ↑ Elkarren ondoan Gasteiz eta Garceiz irakurtzeak gogora ekar dakiguke Koldo Mitxelenaren, FHV, (§18.14): ber(t)ze / beste; bor(t)z / bost; or(t)zegun / ostegun, etab. Mitxelenak mendebaldeko euskalkietan gertaturiko bilakaera baten proposamena egin zuen FHV hartan: [...] "En los dialectos más orientales el resultado supone *rz; en los occidentales, *rtz". [...]
  3. 1 2 INEk eta Eustatek metodologia desberdinak erabiltzen dituzte errenta kalkulatzeko, eta, horregatik, haien zifrak ez dira zuzenean alderagarriak. INEren Etxeguneen Errentaren Banaketaren Atlasak etxegune bakoitzaren errenta haren kide guztien artean banatzen du, adingabeak barne, eta haren P80/P20 zatidura kontsumo-unitateko errentaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura da (zenbat eta handiagoa, orduan eta desberdintasun handiagoa). Eustatek, berriz, 18 urteko eta gehiagoko pertsona bakoitzaren errenta eta familia bakoitzarena neurtzen ditu, eta haren 20/80 ratioak diru-sarrera txikienak dituzten % 20ren batez besteko errenta handienak dituztenen % 20renarekin alderatzen du, ehunekotan (zenbat eta handiagoa, orduan eta berdintasun handiagoa).
  4. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  5. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  6. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 6 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  5. ↑ Irigoien Etxebarria, Alfonso (1982). Sobre el topónimo Gasteiz y su entorno antroponímico en Vitoria en la Edad Media. Ikerketa Historikoen I. Biltzarraren aktak. Gasteizko Udala, 621-652
  6. 1 2 Euskaltzaindia: «Gasteiz», Euskal Onomastikaren Datutegia.
  7. ↑ Aemet. Balio Klimatologiko Normalak. Foronda-Txokiza. (kontsulta data: 2013-8-21).
  8. ↑ «Gasteizko auzo nagusiak» Berria - Estilo liburua (kontsulta data: 2017-07-29).
  9. ↑ «Gastehiz, 1025 - Gasteiz» Alea.eus (kontsulta data: 2025-10-04).
  10. ↑ «Gasteiz - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2025-10-04).
  11. ↑ Izagirre, Ion. Fuero de Vitoria. (kontsulta data: 2025-10-04).
  12. ↑ SL, TAI GABE DIGITALA. (2020-05-14). «Erdi Aroko Almendra, Gasteizko hirigune historikoan» naiz: (kontsulta data: 2020-05-15).
  13. ↑ (xls) Gasteizko Udala, ikerlan eta estatistikak. (kontsulta data: 2019-08-13).
  14. ↑ Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera). .
  15. ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-29).
  16. ↑ «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-30).
  17. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Araba.tab.
  18. ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  19. ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  20. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Araba.tab.
  21. 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea» Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak (Eustat).
  22. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  23. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  24. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak eraikuntza-urtearen arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  25. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak azaleraren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  26. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  27. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  28. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  29. ↑ Gasteizko lan-merkatuaren koiuntura vitoria-gasteiz.org webgunean 2013/03/09an kontsultatua
  30. ↑ Langabezia-tasa eustat.es webgunean 2013/03/09an kontsultatua
  31. ↑ Jarduera-sektoreak vitoria-gasteiz.org webgunean 2011/07/17an kontsultatua
  32. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADHR errenta Araba.tab.
  33. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren pertzentilak EUSTAT.tab.
  34. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren pertzentilak EUSTAT Araba.tab.
  35. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADHR fuente Araba.tab.
  36. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADHR gini erreferentziak.tab.
  37. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren adierazleak EUSTAT.tab.
  38. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren adierazleak EUSTAT.tab.
  39. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  40. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  41. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  42. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  43. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  44. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Araba.tab (Wikimedia Commons).
  45. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q14318.
  46. ↑ Eustat, «Nekazaritza-ustiategietako abelburuak, udalerriaren eta espeziearen arabera». Datuak: EUSTAT abeltzaintza.tab (Wikimedia Commons).
  47. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Araba.tab (Wikimedia Commons).
  48. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2021-01-10).
  49. 1 2 3 4 5 6 «Vitoria-Gasteiz. Historia» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (kontsulta data: 2020-04-20).
  50. ↑ (Gaztelaniaz) Cañamero Redondo et al., Antonio. (1982). Enciclopedia Histórico Geográfica de Álava. Haranburu Editor, (IV. Liburukia) 252 or..
  51. 1 2 (Gaztelaniaz) «Alfonso Alonso; el primer alcalde que tuvo el PP en el País Vasco deja la política» La Vanguardia 2020-02-28 (kontsulta data: 2020-07-22).
  52. ↑ (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 (kontsulta data: 2020-03-14).
  53. ↑ «Hego Euskal Herriko alkateak 2023ko ekainak 17» Orain 2023-06-17 (kontsulta data: 2025-11-15).
  54. ↑ (Gaztelaniaz) «Todos los alcaldes y alcaldesas de Álava, pueblo a pueblo» Diario de Noticias de Álava 2023-06-18 (kontsulta data: 2025-11-16).
  55. 1 2 «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-06-19).
  56. 1 2 Ahotsak Ahozko Ondarea. (2015-12-03). Gasteiztarra eta euskalduna. (kontsulta data: 2018-06-19).
  57. ↑ «Gasteiz - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-06-19).
  58. ↑ Uribarri Ganboako Modesta Galdos Urkiola, 1926an jaioa, euskaraz hitz egiten ahotsak.com proiekturako 2011/07/16an kontsultatua
  59. ↑ Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia, Gasteiz 2010-1012. (kontsulta data: 2018-12-20).
  60. ↑ Hizkuntzen erabileraren kale neurketa. Euskal Herria, 2016. , 9 or. (kontsulta data: 2018-12-26).
  61. ↑ Lazarraga Kultur Elkartea. (kontsulta data: 2018-12-26).
  62. ↑ Gasteizko Mugikortasun Iraunkorraren eta Espazio Publikoaren Plana[Betiko hautsitako esteka]
  63. ↑ (Ingelesez) Sister Cities International. (kontsulta data: 2018-08-08).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Gasteiz&oldid=11750161"(e)tik eskuratuta