Springe nei ynhâld

Litouwen

Keppelings bewurkje
Ut Wikipedy
Republyk Litouwen
Lietuvos Respublika
Flagge fan Litouwen Wapen fan Litouwen
Folksliet: Tautiška giesmė
HaadstêdVilnjûs
Offisjele taalLitousk
SteatsfoarmParlemintêre republyk
- presidintGitanas Nausėda
- regearliederMindaugas Sinkevičius
Unôfhinklikheid16 febrewaris 1918
wersteld 11 maart 1990
Oerflak65.284 km²[1]
- wetter4,1%
Ynwennertal2.886.883[2] (jannewaris 2026)
Befolkingstichtens44 ynwenners/km²
MuntienheidEuro (EUR)
TiidsôneEET (UTC+2)
- simmertiidEEST (UTC+3)
Nasjonale feestdei16 febrewaris (Dei fan de werstelling fan de Litouske steat)
11 maart (Dei fan de werstelling fan de ûnôfhinklikens)
6 july (Steatsdei; kroaning fan Mindaugas)
Ynternetdomein.lt
Telefoan+370
ISO 3166LT, LTU, 440

Litouwen (Litousk: Lietuva), offisjeel de Republyk Litouwen (Litousk: Lietuvos Respublika), is in lân yn Noard-Jeropa oan de eastkust fan de Eastsee. It grinzet yn it noarden oan Letlân, yn it easten en súdeasten oan Wyt-Ruslân, yn it suden oan Poalen en yn it súdwesten oan de Russyske eksklave Kaliningrad. De haadstêd en grutste stêd is Vilnjûs. Oare grutte stêden binne Kaunas, Klaipėda, Šiauliai en Panevėžys. Litouwen is it grutste en súdlikste fan de trije Baltyske lannen en hat in oerflak fan goed 65.000 km². Op 1 jannewaris 2026 hie it lân 2.886.883 ynwenners.[2]

De namme Litouwen wurdt foar it earst neamd yn in skriftlike boarne út 1009. Yn de 13e iuw ûntstie ûnder Mindaugas in mear sintralisearre Litouske steat. Dy ûntjoech him yn de folgjende iuwen ta it Gruthartochdom Litouwen, dat yn de lette midsiuwen ta de grutste steaten fan Jeropa hearde en grutte dielen fan it hjoeddeiske Wyt-Ruslân en Oekraïne omfieme.[3] Fan de ein fan de 14e iuw ôf rekke Litouwen hieltyd nauwer mei Poalen ferbûn. De Uny fan Lublin fan 1569 late ta it Poalsk-Litouske Mienebest, dêr't it Gruthartochdom syn eigen politike identiteit en ferskate eigen ynstellingen yn behold.[4]

Nei de dielingen fan it Poalsk-Litouske Mienebest oan 'e ein fan de 18e iuw kaam it grutste part fan Litouwen ûnder it Russyske Ryk.[5] Op 16 febrewaris 1918 waard de ûnôfhinklike Litouske steat wersteld.[6] Yn 1940 waard it lân troch de Sovjet-Uny beset en anneksearre. Nei de Dútske besetting fan 1941 oant 1944 kaam Litouwen op 'e nij ûnder Sovjetbewâld.[7] Op 11 maart 1990 ferklearre Litouwen de werstelling fan syn ûnôfhinklikens. De Sovjet-Uny erkende dy op 6 septimber 1991.[8]

Litouwen is tsjintwurdich in demokratyske parlemintêre republyk mei in direkt keazen presidint as steatshaad. Gitanas Nausėda is sûnt 2019 presidint en begûn yn july 2024 syn twadde termyn. It nasjonale parlemint is de Seimas, dy't 141 leden telt. Litouwen waard yn 2004 lid fan sawol de Jeropeeske Uny as de NAFO.[1][9] Sûnt 2007 makket it diel út fan it Schengengebiet en sûnt 2015 is de euro de munt fan it lân.[1]

De grutte mearderheid fan de befolking bestiet út etnyske Litouwers en it Litousk is de offisjele taal. Dy taal heart mei it Letsk ta de noch libjende Baltyske talen. Neffens de folkstelling fan 2021 wiene Poalen en Russen de grutste nasjonale minderheden.[10] Litouwen is fanâlds foar it grutste part roomsk-katolyk.[11] It lân hat in iepen ekonomy dy't sterk op ynternasjonale hannel rjochte is; de tsjinstesektor is it grutste ûnderdiel fan de ekonomy, njonken ûnder oare yndustry, produksje, logistyk en bou.[12]

Geografy

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Lizzing

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Kaart fan Litouwen
Kaart fan Litouwen

Litouwen leit oan de súdeastlike kust fan de Eastsee en wurdt begrinzge troch:

It lân hat in oerflak fan goed 65.000 km². De kustline oan de Eastsee is likernôch 90 kilometer lang.[13]

Yn 1989 berekkenen wittenskippers fan it Frânske Institut géographique national dat it geografyske sintrum fan Jeropa sa'n 26 kilometer noardlik fan Vilnjûs leit. Der besteane lykwols ferskillende definysjes fan de grinzen fan Jeropa en dêrtroch ek ferskillende berekkeningen fan it geografyske middelpunt.[14]

Lânskip

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

It Litouske lânskip is foar it grutste part flak of licht gloaiend en hat syn foarm foar in grut part te tankjen oan de iistiden. Heuveliger gebieten lizze benammen yn it easten en westen fan it lân. It heechste punt is de Aukštojas, yn it Heechlân fan Medininkai, mei in hichte fan 293,84 meter boppe seenivo.[13]

Litouwen hat tûzenen marren. De grutste is de Drūkšiai, mei in oerflak fan goed 36 km². De langste rivier fan it lân is de Nemunas, dy't oer in lingte fan likernôch 477 kilometer troch Litouwen streamt.[13]

Oan de kust leit it Koerske Haf, dat troch de smelle Koerske Schoorwal fan de Eastsee skieden wurdt. De wichtichste havenstêd is Klaipėda, oan de seestrjitte tusken it Koerske Haf en de Eastsee. De Nemunas mûnet mei in delta yn it Koerske Haf.

Skiednis

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Iere steatsfoarming

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Mindaugas

De namme Litouwen wurdt foar it earst neamd yn in bewarre skriftlike boarne út 1009, doe't yn de Annalen fan Quedlinburg de namme Litua foarkaam yn in ferslach oer de dea fan de kristlike misjonaris Bruno fan Querfurt oan de grins fan Rûs en Litouwen.[15] Dy fermelding seit noch neat oer it bestean fan in Litouske steat yn moderne sin; de politike ienwurding fan de Litouske gebieten wurdt yn de boarnen pas yn de 13e iuw dúdlik.[3]

Yn in ferdrach mei de foarsten fan Wolynje út 1219 wurdt Mindaugas neamd as ien fan fiif foaroansteande Litouske hartoggen.[16] Yn de desennia dêrnei wist Mindaugas in grut part fan de Litouske gebieten ûnder syn gesach te bringen en ûntstie in bestindiger sintraal bewâld.[16] Hy liet him yn 1251 dope en waard yn 1253 tegearre mei syn frou Morta ta kening kroane.[16] De yn Litouwen as steatsfeest fierde datum fan 6 july 1253 stiet net letterlik yn de midsiuwske boarnen, mar waard troch de histoarikus Edvardas Gudavičius rekonstruearre as de wierskynlike kroaningsdatum.[16]

It katolike keninkryk fan Mindaugas hold nei syn dea yn 1263 gjin stân, mar de troch him konsolidearre Litouske steat bleau fuortbestean.[16] Yn de folgjende iuw ûntjoech dy steat him ta it Gruthartochdom Litouwen, dat him ûnder de Gediminidyske dynasty fier nei it easten en suden útwreide.[3] Yn de 14e iuw hearske de noch heidenske dynasty oer in gebiet dat him útstrekte fan de bosken by de Eastsee oant de steppen benoarden de Swarte See.[17] It Gruthartochdom omfieme dêrtroch net allinnich etnysk Litouske gebieten, mar ek grutte Roeteenske en otterdokse gebieten dy't hjoed foar in part yn Wyt-Ruslân, Oekraïne en Ruslân lizze.[17]

It midsiuwske Litouwen wie dêrmei gjin nasjonale steat yn de moderne betsjutting, mar in polityk gehiel dêr't ferskate folken, talen en religys diel fan útmakken.[18] De betsjutting fan de begripen „Litouwen” en „Litousk” feroare troch de iuwen hinne, wat it problematysk makket om moderne nasjonale identiteiten sûnder mear op de midsiuwen werom te projektearjen.[18]

It Gruthartochdom en de uny mei Poalen

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
It Litouske steatsgebiet yn de 13e oant en mei de 15e iuw

Yn de 14e iuw stie it Gruthartochdom oan de westkant ûnder militêre en religieuze druk fan de Dútske Oarder, wylst it him tagelyk yn de eardere Roeteenske gebieten yn it easten fierder útwreide.[3] Tsjin de ein fan de iuw waard de fraach nei de kristianisearring fan it noch foar in grut part heidenske Litouske machtsintrum hieltyd wichtiger yn de bûtenlânske polityk.[19]

Op 14 augustus 1385 waard de akte fan Kreva opsteld yn it ramt fan ûnderhannelings oer in houlik tusken de Litouske gruthartoch Jogaila en de Poalske hearsker Jadwiga.[20] Yn dy regeling wiene ûnder oare Jogaila syn houlik, syn oergong nei it katolike leauwe en de kristianisearring fan Litouwen opnommen.[20] De Poalsk-Litouske uny ûntstie lykwols net troch ien inkeld dokumint, mar ûntjoech him yn de folgjende desennia troch in rige dynastike en politike ôfspraken.[4]

Jogaila waard yn 1386 katolyk doopt, troude mei Jadwiga en waard as Władysław II Jagiełło kening fan Poalen.[21] It Gruthartochdom Litouwen bleau dêrby in apart polityk gehiel en de relaasje mei it Keninkryk Poalen waard yn de folgjende generaasjes fierder útwurke.[4]

Yn 1387 sette de formele katolike kristianisearring fan it Litouske kearngebiet útein en waard it bisdom Vilnius oprjochte.[20] De kristianisearring wie lykwols gjin ienmalich barren dat yn 1387 folslein ôfrûne wie.[19] De doop fan Jogaila en syn aadlike folgelingen yn 1386, de massale kristianisearring fan it eastlike Litouwen yn 1387 en de lettere kristianisearring fan Žemaitija yn de jierren 1413–1417 wurde yn it histoarysk ûndersyk as ferskillende fazen fan itselde proses beskôge.[19] Ek nei de formele ynfiering fan it katolisisme bleaune âldere religieuze gewoanten noch lange tiid bestean.[19]

Under gruthartoch Vytautas berikte it Gruthartochdom syn grutste territoriale omfang.[21] Jogaila en Vytautas wurken tagelyk gear yn de striid tsjin de Dútske Oarder.[21] Op 15 july 1410 fersloech in feriene Poalsk-Litouske legermacht mei har bûnsgenoaten de Dútske Oarder yn de Slach by Grunwald.[22] Yn it ûndersyk wurdt dy oerwinning beskôge as it barren dat in ein makke oan de Noardlike Krústochten as militêre kampanje tsjin it noch koart dêrfoar heidenske Litouwen.[22]

Nei de dea fan Vytautas yn 1430 bleau de relaasje tusken Poalen en Litouwen him ûntwikkeljen, wylst it Gruthartochdom syn eigen politike en juridyske ynstellingen behâlde.[21] Under Kazimierz Jagiellończyk stabilisearren sawol it Gruthartochdom as de dynastike relaasje mei Poalen.[21] Yn de 15e en 16e iuw krige de politike elite fan it Gruthartochdom te meitsjen mei sawol ynterne feroarings as de tanimmende militêre druk fan it Gruthartochdom Moskou.[21] Tagelyk hiene de Renêssânse, de Reformaasje en juridyske herfoarmingen ynfloed op de Litouske steat en syn elite.[21]

De Poalsk-Litouske Mienebest

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De tanimmende druk fan Moskou en de lange politike ferbining mei Poalen droegen ûnder Sigismund II Augustus by oan nije ûnderhannelings oer in nauwere uny.[21] Dy ûnderhannelings laten yn 1569 ta de Uny fan Lublin.[21] Dêrmei waarden it Keninkryk Poalen en it Gruthartochdom Litouwen binnen it Poalsk-Litouske Mienebest nauwer mei-inoar ferbûn.[23]

It Gruthartochdom behold binnen dy mienskiplike steat in eigen politike identiteit en in tal eigen ynstellingen.[4] De uny wie dêrom gjin ienfâldige omfoarming fan Litouwen ta in gewoane provinsje fan Poalen, mar in gearstalde steatsfoarm dy't him yn de rin fan de tiid fierder ûntjoech.[4] It Mienebest hie in mienskiplike monarch en in mienskiplik parlemint, wylst binnen it Litouske diel eigen wetten en bestjoerlike tradysjes bestean bleaune.[4]

Yn de 16e en it begjin fan de 17e iuw waarden de politike en religieuze ferhâldingen yn it Gruthartochdom beynfloede troch de Reformaasje, de Kontrareformaasje en de ferhâlding tusken de katolike en de otterdokse tsjerke.[23] De befolking fan it Mienebest bestie út ferskate religieuze en etnyske mienskippen, dêrûnder katoliken, otterdoksen, protestanten en Joaden.[23] De lange rige oarloggen yn de 17e en it begjin fan de 18e iuw brocht it Mienebest yn in djippe politike en militêre krisis.[23] Om 1720 hinne wie de funksjonele soevereiniteit fan it Mienebest neffens Butterwick sterk oantaast.[23]

Yn de 18e iuw kaam der wer demografysk en ekonomysk herstel en yn de lêste desennia fan it Mienebest waard besocht ferskate herfoarmingen troch te fieren.[23] Dy herfoarmingen kamen yn botsing mei de belangen fan de grutte buormachten Ruslân, Prusen en Eastenryk.[23] Yn 1772, 1793 en 1795 waard it grûngebiet fan it Poalsk-Litouske Mienebest by trije dielingen ûnder dy buormachten ferdield.[23] Nei de tredde dieling fan 1795 hold it Mienebest as selsstannige steat op te bestean.[23]

Under it Russyske Ryk

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

It grutste part fan de gebieten fan it eardere Gruthartochdom Litouwen kaam nei de dielingen ûnder it Russyske Ryk.[5] It Russyske keizerlike bewâld late ta grutte politike, sosjale en kulturele feroarings foar de ferskate groepen dy't yn dy gebieten wennen.[5] Yn de 19e iuw fûnen ferskate opstannen tsjin it Russyske bewâld plak, mar dy slaggen der net yn de Poalsk-Litouske steat te herstellen en waarden folge troch swiere represje.[5]

Benammen nei de opstân fan 1863 fierden de Russyske autoriteiten beheiningen yn dy't ek de Litouske taal en kultuer troffen.[24] It printsjen fan Litouske teksten yn it Latynske alfabet waard ferbean en de autoriteiten besochten foar Litouske publikaasjes it Syrillyske alfabet te brûken.[24] Ut argyfûndersyk docht lykwols bliken dat it Russyske belied net inkeld út in spesifyk tsjin de Litouske taal rjochte programma bestie, mar foar in wichtich part ferbûn wie mei it besykjen om de Poalske kulturele ynfloed yn de regio tebek te kringen.[24]

It parseferbod late tagelyk ta it ûntstean fan in netwurk foar de fersprieding fan yllegale Litousktalige boeken dy't bûten it Russyske Ryk yn it Latynske alfabet printe en oer de Prusyske grins smokkele waarden.[5] Biskop Motiejus Valančius spile neffens Butterwick in wichtige rol by it stimulearjen fan dy boekesmokkel.[5] Yn deselde perioade naam de alfabetisearring ta en begûn in moderne Litouske nasjonale beweging foarm te krijen.[5] Oan de ein fan de 19e iuw krige in moderne, benammen op taal basearre Litouske nasjonale identiteit hieltyd dúdliker stal op literêr, kultureel en polityk mêd.[5] Dy ûntwikkeling fûn plak njonken en yn konkurrinsje mei ûnder oare Poalske, Wyt-Russyske en oare nasjonale bewegingen yn deselde regio.[5]

It ferbod op it printsjen fan Litousk yn it Latynske alfabet waard yn 1904 opheft.[24] Under de revolúsjonêre omstannichheden yn it Russyske Ryk kaam op 4 en 5 desimber 1905 de Grutte Seimas fan Vilnius gear.[25] Oan de gearkomste diene likernôch 2.000 minsken mei en de delegaten easken politike autonomy foar Litouwen binnen it Russyske Ryk.[25] Ek waard klam lein op it gebrûk fan de Litouske taal en op nasjonaal ûnderwiis.[25]

De earste ûnôfhinklike republyk

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de Earste Wrâldkriich kaam Litouwen ûnder Dútske besetting, wylst de Russyske en letter ek de Dútske keizerlike steat ynstoarten.[26] Under dy omstannichheden ûntstie in ûnôfhinklike Litouske nasjonale steat.[26] Op 16 febrewaris 1918 ferklearre de Ried fan Litouwen de werstelling fan in ûnôfhinklike Litouske steat op demokratyske grûnslach mei Vilnius as haadstêd.[6]

De nije steat moast syn posysje yn in tiid fan oarloch en politike ûnwissichheid fêstigje.[26] Ien fan de grutste bûtenlânske konflikten fan it ynterbellum wie it skeel mei it wer oprjochte Poalen oer Vilnius en de omlizzende gebieten.[26] Dat konflikt bleau neffens Butterwick yn de foaroarlochske ferhâldingen tusken de beide steaten yn wêzen ûnoplosber.[26]

Op 15 maaie 1920 kaam de demokratysk keazen Konstituearjende Seimas foar it earst gear en ferklearre de werstelde Litouske steat ta in demokratyske republyk.[27] De folgjende jierren funksjonearre Litouwen as in parlemintêre demokrasy.[28]

De steatsgreep fan 17 desimber 1926 makke in ein oan dy demokratyske ûntwikkeling.[28] Militêre ofsieren fierden de steatsgreep út, mei belutsenens fan nasjonalisten en kristendemokraten, en de demokratysk keazen regearing waard ôfset.[28] Op 19 desimber waard Antanas Smetona ta presidint keazen.[28] Yn april 1927 ûntbûn Smetona de Seimas sûnder nije ferkiezings út te skriuwen, wêrmei't de perioade fan de parlemintêre demokrasy einige.[28]

Yn de jierren dêrnei waard it bewâld ûnder Smetona autoritêrder.[26] Tagelyk beskriuwt Butterwick de perioade fan ûnôfhinklikens as in tiidrek mei wichtige ekonomyske, sosjale en kulturele ûntjouwingen, njonken de politike en grûnwetlike tekoartkommingen fan it rezjym.[26]

Yn de twadde helte fan de jierren tritich waard de ynternasjonale posysje fan Litouwen hieltyd dreger troch de druk fan Poalen, Nazy-Dútslân en de Sovjet-Uny.[26] Yn maart 1939 twong Nazy-Dútslân Litouwen it gebiet om Klaipėda, it eardere Memelgebiet, ôf te stean.[7] Nei it Molotov-Ribbentroppakt en de Dútske en Sovjet-ynfallen yn Poalen yn 1939 kaam Litouwen úteinlik yn de Sovjet-ynfloedsfear telâne.[26]

Sovjet- en Dútske besetting

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De Sovjet-Uny besette Litouwen yn juny 1940 en anneksearre it lân yn augustus fan dat jier.[7] De ynkorporaasje waard ûnder oare troch de Feriene Steaten net erkend.[29] Yn de saneamde Welles-ferklearring fan 23 july 1940 feroardiele it Amerikaanske regear de twongen opheffing fan de politike ûnôfhinklikens fan Estlân, Letlân en Litouwen.[29]

It earste Sovjetbewâld waard skaaimerke troch politike represje en deportaasjes.[30] Op 14 juny 1941 begûn in grutte deportaasje fan ynwenners fan Litouwen.[31]

Op 22 juny 1941 foel Nazy-Dútslân de Sovjet-Uny oan en yn de folgjende wiken waard Litouwen troch Dútske troepen beset.[7] It gebiet waard ûnder it Dútske boargerlike bestjoer fan it Reichskommissariat Ostland brocht.[7]

Foar de Twadde Wrâldkriich wennen sa'n 160.000 Joaden yn it ûnôfhinklike Litouwen, om-ende-by sân persint fan de befolking.[7] Yn 1941 wie dat tal troch de komst fan flechtlingen út troch Dútslân beset Poalen oant likernôch 250.000 oprûn.[7] Nei de Dútske ynfal waarden de Litouske Joaden yn tige heech tempo massaal fermoarde.[7] Yn juny en july 1941 begûnen ienheden fan de Dútske Einsatzgruppen, tegearre mei Litouske helpienheden, systematysk Joaden te fermoardzjen.[7] Ek Litouwers fierden koart foar en nei de komst fan de Dútske troepen gewelddiedige aksjes tsjin Joaden út.[7]

Tsjin de ein fan augustus 1941 wie it grutste part fan de Joadske befolking op it Litouske plattelân deasketten.[7] Tsjin novimber hiene de Dútsers ek in grut part fan de Joaden fermoarde dy't yn getto's yn de gruttere stêden gearbrocht wiene.[7] De oerbleaune tsientûzenen Joaden waarden ûnder oare yn de getto's fan Vilnius, Kaunas en Šiauliai en yn wurkkampen fêstholden.[7] Yn totaal waard likernôch njoggentich persint fan de Litouske Joaden yn de Holocaust fermoarde, ien fan de heechste persintaazjes yn Jeropa.[7]

Yn de simmer en hjerst fan 1944 namen Sovjettroepen Litouwen op 'e nij yn.[7] Dêrmei begûn in twadde en folle langere perioade fan Sovjetbewâld.[30]

Sovjetperioade en ferset

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Tsjin it weromkommen fan it Sovjetbewâld kaam in grut wapene ferset op.[32] Tusken 1944 en 1953 fierden Litouske partisanen in organisearre wapene striid tsjin de Sovjetautoriteiten.[32] Neffens de gegevens fan it Litouske Genocide and Resistance Research Centre namen yn dy perioade op syn minst 50.000 minsken aktyf diel oan it wapene ferset en wiene sa'n 100.000 minsken yn bredere ûndergrûnske organisaasjes of as stipers belutsen.[32] De partisanen organisearren har yn ienheden mei eigen regleminten en in kommandostruktuer en besochten de striid te presintearjen as in fuortsetting fan de striid foar in ûnôfhinklike Litouske steat.[32]

Tagelyk fierden de Sovjetautoriteiten grutskalige deportaasjes en twongen kollektivisaasje troch.[30] Yn 1948 waarden 40.208 minsken deportearre en yn 1949 33.736.[31] By lettere deportaasjes waarden yn de perioade 1950–1953 noch 25.639 minsken deportearre.[31] De massale deportaasjes fan 1948 en 1949 wiene ûnder oare rjochte tsjin famyljes fan partisanen en harren stipers en tsjin it ferset tsjin de kollektivisaasje fan de lânbou.[31]

It organisearre wapene partisaneferset wie om 1953 hinne foar it grutste part delslein.[32] It Sovjetbewâld bleau dêrnei oant it begjin fan de jierren njoggentich bestean en feroare it ekonomyske, sosjale en demografyske karakter fan it lân sterk.[30] Neffens Butterwick waard de Litouske Sovjetrepublik net allinnich fierder sovjetisearre, mar ûnder partijleider Antanas Sniečkus op in tal mêden ek sterker litauisearre as de Sovjetrepubliken Letlân en Estlân.[30]

Yn de jierren tachtich makken de herfoarmingen fan Sovjetlieder Michail Gorbatsjov, benammen perestrojka en glasnost, mear iepen politike aktiviteit mooglik.[30] Op 3 juny 1988 waard yn Vilnius de inisjatyfgroep fan de Litouske herfoarmingsbeweging Sąjūdis oprjochte.[33] De beweging krige yn koarte tiid brede stipe en ûntjoech him ta in wichtige drager fan it stribjen nei Litouske ûnôfhinklikens.[33]

De Baltyske Wei yn Litouwen yn 1989

Op 23 augustus 1989, fyftich jier nei it Molotov-Ribbentroppakt, organisearren de nasjonale bewegingen yn Litouwen, Letlân en Estlân de Baltyske Wei.[34] Dêrby foarme in grut tal ynwenners fan de trije Baltyske lannen in minsklike keatling fan om-ende-by 600 kilometer troch Estlân, Letlân en Litouwen.[34] De demonstraasje wie rjochte op it bekendmeitsjen en feroardieljen fan de geheime ôfspraken fan 1939 en op it stribjen nei frijheid fan de trije Baltyske steaten.[34]

Wer ûnôfhinklik

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

By de ferkiezings foar de Litouske Heechste Sowjet yn febrewaris 1990 waarden foar it earst wer demokratyske politike ferkiezings hâlden. Dêrút kaam in parlemint fuort dat de ûnôfhinklikens werstelle soe.[8] Op 11 maart 1990 naam de Heechste Ried de Akte oer de werstelling fan de Steat Litouwen oan.[8] Dêryn waard ferklearre dat it útoefenjen fan de soevereine macht fan de Litouske steat, dy't yn 1940 troch bûtenlânske krêften ôfskaft wie, wersteld waard en dat Litouwen wer in ûnôfhinklike steat wie.[8] De akte ferwiisde eksplisyt nei de ûnôfhinklikheidsakte fan 16 febrewaris 1918 en de ferklearring fan de Konstituearjende Seimas fan 15 maaie 1920 as juridyske grûnslach fan de steat.[8]

De akte oer de werstelling fan de ûnôfhinklikens fan Litouwen fan 11 maart 1990

De Sovjet-Uny wegere de Litouske stap earst te akseptearjen en oefene yn 1990 politike en ekonomyske druk op it lân út.[8] Nei it mislearjen fan de steatsgreep yn Moskou yn augustus 1991 folge lykwols yn koarte tiid brede ynternasjonale erkenning fan Litouwen.[35] Op 6 septimber 1991 erkende ek de Steatsried fan de Sovjet-Uny de ûnôfhinklikens fan de Republyk Litouwen formeel.[35]

Op 17 septimber 1991 waard Litouwen troch resolúsje 46/6 fan de Algemiene Gearkomste talitten as lid fan de Feriene Naasjes.[36] Dêrnei ûntjoech it lân him fierder as in demokratyske republyk en rjochte it syn bûtenlânske polityk ûnder oare op yntegraasje yn Europeeske en transatlantyske organisaasjes.[37]

Op 29 maart 2004 waard Litouwen tegearre mei seis oare Midden- en East-Jeropeeske steaten lid fan de NATO.[9] Op 1 maaie fan datselde jier waard Litouwen, tegearre mei njoggen oare lannen, lid fan de Jeropeeske Uny.[1] Dy beide lidmaatskippen waarden wichtige ûnderdielen fan de ynternasjonale oriïntaasje fan de nei 1990 werstelde Litouske republyk.[37]

Polityk

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Steatsbestel

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Litouwen is in demokratyske parlemintêre republyk. De presidint is it steatshaad en wurdt troch de befolking streekrjocht foar in termyn fan fiif jier keazen. In presidint mei net mear as twa opienfolgjende terminen tsjinje. Gitanas Nausėda waard foar it earst yn 2019 keazen en yn 2024 opnij keazen. Syn twadde termyn begûn op 12 july 2024.[38]

It parlemint, de Seimas, is in ienkeamerparlemint mei 141 leden. De leden wurde foar fjouwer jier keazen. Fan harren wurde 71 yn kiesdistrikten keazen en 70 neffens evenredige fertsjintwurdiging.

De premier stiet oan it haad fan it regear. Sûnt 14 july 2026 is Mindaugas Sinkevičius premier fan Litouwen. Hy folge Inga Ruginienė op, dy't fan septimber 2025 oant july 2026 premier wie.[39]

Bestjoerlike yndieling

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Litouwen bestiet bestjoerlik út 10 distrikten (Litousk: apskritys) en 60 gemeenten. De gemeenten foarmje it wichtichste nivo fan lokaal selsbestjoer en hawwe ûnder mear in streekrjocht keazen boargemaster.[40]

Ynternasjonale gearwurking

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Litouwen waard op 17 septimber 1991 lid fan de Feriene Naasjes en yn 1993 fan de Rie fan Jeropa.[41] Op 29 maart 2004 waard it lân lid fan de NAFO en op 1 maaie fan datselde jier fan de Jeropeeske Uny.[1][42]

Sûnt 21 desimber 2007 makket Litouwen diel út fan it Schengengebiet. Op 1 jannewaris 2015 fierde it lân de euro yn en waard it lid fan de eurosône.[1] Sûnt 2018 is Litouwen ek lid fan de OEES.[43]

Militêr

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
It Litouske leger mei NAFO-militêren by ôfslútseremoanje fan de oefening Iron Sword 2014

De Litouske kriichsmacht bestiet út de lânmacht, loftmacht, marine en spesjale operaasjekrêften.[44] Dêrnjonken binne der ûnder oare logistike ienheden, militêre plysje en ferskate trainings- en stipe-ienheden. De kriichsmacht wurdt foarme troch beropsmilitêren, frijwilligers, reservisten en tsjinstplichtigen.

Litouwen hat de militêre tsjinstplicht de lêste jierren fierder útwreide. Yn 2026 waard in fernijd systeem foar de earste ferplichte militêre tsjinst ynfierd. Dêrby leit de klam benammen op jongerein fan 18 oant en mei 22 jier en wurdt besocht tsjinstplichtigen safolle mooglik fuort nei it ôfmeitsjen fan de middelbere skoalle op te roppen.[45]

Nei de Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 hat Litouwen syn definsjebelied sterk oanskerpe. It lân hat de definsjeútjeften flink ferhege en ynvestearret ûnder mear yn de útwreiding fan de lânmacht, loftferdigening, nije wapensystemen en militêre ynfrastruktuer. Foar 2026 waard 4,79 miljard euro foar definsje reservearre, likernôch 5,38% fan it bruto binnenlânsk produkt.[46]

In wichtich ûnderdiel fan de modernisearring is de opbou fan in nasjonale divyzje. Litouwen wol dêrmei de eigen ferdigeningskapasiteit fergrutsje en better oanslute kinne by gruttere NAFO-ferbannen. Tagelyk wurdt wurke oan de fersterking fan de loftferdigening en oan nije kazernes, oefenterreinen en oare ynfrastruktuer foar sawol Litouske as bûnsgenoatlike troepen.[46]

Fanwegen de lizzing oan de eastflank fan de NAFO, mei grinzen oan sawol Wyt-Ruslân as de Russyske eksklave Kaliningrad, spilet Litouwen in wichtige rol yn de kollektive ferdigening fan it bûnsgenoatskip. Yn it lân binne dêrom ek militêren út oare NAFO-lannen permanint of by rotaasje stasjonearre. Dútslân hat dêrby in wichtige rol en wurket oan de permaninte stasjonearring fan in brigade yn Litouwen.

Demografy

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Befolkingstichtens

Op 1 jannewaris 2026 hie Litouwen 2.886.883 ynwenners. Dat wie wat minder as in jier earder. De befolking naam nei it begjin fan de jierren 1990 lange tiid sterk ôf troch in kombinaasje fan in leech berte-oerskot en emigraasje. Yn de earste helte fan de jierren 2020 waard dy delgong foar in part kompensearre troch ymmigraasje. Yn 2025 wie it migraasjesaldo noch posityf, mar naam de totale befolking troch it negative natuerlike saldo dochs licht ôf.[2]

Likernôch twa tredde fan de ynwenners wennet yn stêden. Begjin 2025 wenne 68,5% fan de befolking yn in stedsgebiet.[47] De grutste stêden binne Vilnjûs, Kaunas, Klaipėda, Šiauliai en Panevėžys.

Neffens de folkstelling fan 2021 bestie 84,6% fan de befolking út etnyske Litouwers. De grutste minderheden wiene Poalen mei 6,5% en Russen mei 5,0%. Fierders wiene der ûnder oare Wyt-Russen en Oekraïners.[10]

It Litousk is de offisjele taal. It heart mei it Letsk ta de noch libjende Baltyske talen en is ek ien fan de offisjele talen fan de Jeropeeske Uny.

Religy

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Litouwen is fanâlds foar it grutste part roomsk-katolyk. Neffens de folkstelling fan 2021 joech 80,2% fan de ynwenners oan ta in religieuze mienskip te hearren. Fan de totale befolking joech 74,2%, goed 2,08 miljoen minsken, oan roomsk-katolyk te wêzen. De op ien nei grutste religieuze groep waard foarme troch de otterdokse kristenen, mei 3,8% fan de befolking. Oare religieuze mienskippen hiene elk minder as ien persint fan de befolking.[11]

Der binne regionale ferskillen. It oanpart roomsk-katoliken wie yn 2021 yn ferskate gemeenten yn it westen en suden fan Litouwen mear as 90%. Yn etnysk mear mingde gebieten wie dat oanpart leger. Yn Visaginas wie bygelyks 24,7% fan de befolking roomsk-katolyk en 49,1% otterdoks. Ek yn Klaipėda en Vilnjûs wennet in relatyf grut tal otterdokse kristenen. Aldleauwigen komme benammen foar yn it easten fan it lân.[11]

In ritueel fan de Romuva, dy't it foar-kristlike heidendom praktisearret

Njonken it kristendom bestiet yn Litouwen ek in beweging dy't weromgrypt op it foar-kristlike Baltyske leauwe. De bekendste organisaasje is Romuva, dy't tradysjes, rituelen en ideeën út de âlde Baltyske religy nij libben ynblaze wol. By de folkstelling fan 2021 joegen 3.917 minsken oan oanhinger fan Romuva te wêzen.[48] Hoewol't it tal oanhingers lyts is, nimt de beweging troch de ferbining mei de foar-kristlike kultuer fan Litouwen in opfallend plak yn it religieuze en kulturele libben yn. Op 12 desimber 2024 erkende de Seimas Romuva offisjeel as religieuze mienskip.[49]

De foar-kristlike Baltyske religy spilet ek bûten de organisearre Romuva-mienskip in rol yn de Litouske kultuer. Alde folksgewoanten, hillige plakken, seizoensfeesten en eleminten út de Baltyske mytology wurde noch altyd brûkt of op 'e nij ynterpretearre. It kulturele belang dêrfan is sadwaande grutter as út it tal minsken dat Romuva as religy opjout, ôflaat wurde kin.

Fan de befolking joech 6,1% oan net ta in religy te hearren, wylst 13,7% gjin religieuze oansluting opjoech. Under de nasjonale minderheden binne dúdlike ferskillen sichtber. Fan de Litouwers joech 78,8% oan roomsk-katolyk te wêzen en fan de Poalen 85,2%. Under Russen wie de otterdokse tsjerke mei 50,3% de grutste religieuze groep.[11]

De Litouske grûnwet garandearret de frijheid fan tinken, gewisse en religy. Litouwen hat gjin steatsreligy. Religieuze mienskippen meie har eigen leauwe frij belide en har neffens har eigen regels organisearje, salang't harren aktiviteiten net yn striid binne mei de grûnwet en de wet.

Ekonomy

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Litouwen hat in iepen ekonomy dy't sterk op ynternasjonale hannel rjochte is. De tsjinstesektor is it grutste ûnderdiel fan de ekonomy, mar ek yndustry, produksje, logistyk en bou binne fan belang.

Yn 2025 hie Litouwen in bruto binnenlânsk produkt (BBP) fan likernôch 84 miljard euro. De ekonomy groeide dat jier yn reële termen mei sa'n 2,7%. De tsjinstesektor levere de grutste bydrage oan dy groei.[12]

Litouwen fierde op 1 jannewaris 2015 de euro yn. Dêrfoar wie de Litouske litas de nasjonale munt. By de ynfiering waard de fêste wikselkoers fan 3,45280 litas foar ien euro brûkt.[50]

De Litouske ekonomy is nau ferweve mei de oare lidsteaten fan de Jeropeeske Uny. Yn ferliking mei de earste jierren nei de ûnôfhinklikens is de wolfeart sterk tanommen, al leit it BBP per ynwenner, korrizjearre foar priisferskillen, noch ûnder it gemiddelde fan de Jeropeeske Uny.[51]

Ferfier

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
De primêre diken fan Litouwen (net allegear sneldiken)

Litouwen hat troch syn lizzing tusken Sintraal-Jeropa, de oare Baltyske lannen en de Eastsee in wichtige funksje as trochfierlân.

De haven fan Klaipėda is de wichtichste seehaven en it grutste transportknooppunt fan it lân. De haven hat ferbiningen mei ferskate havens om de Eastsee hinne en fierder yn Noard- en West-Jeropa.[52]

De wichtichste wegen binne ûnder oare de A1 fan Vilnjûs fia Kaunas nei Klaipėda en de A2 fan Vilnjûs nei Panevėžys. Ek rint de E67, better bekend as de Via Baltica, fia Litouwen fan Poalen nei Letlân en fierder nei Estlân.

It Litouske spoarnet brûkt foar it grutste part breedspoar fan 1.520 mm, dat út de tiid fan it Russyske Ryk en de Sowjetuny stammet. Tagelyk wurdt wurke oan Rail Baltica, in nije spoarferbining mei de Jeropeeske standertspoarbreedte fan 1.435 mm dy't Poalen fia Litouwen, Letlân en Estlân mei-inoar ferbine moat. Yn 2026 waard op ferskate Litouske trajekten oan de spoarline boud.[53]

Litouwen hat trije ynternasjonale fleanfjilden: Vilnjûs, Kaunas en Palanga. Mei-inoar ferwurke de trije fleanfjilden yn 2025 likernôch 7,1 miljoen passazjiers. Vilnjûs is fierwei it grutste fleanfjild fan it lân.[54]


Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. 1 2 3 4 5 6 Jeropeeske Uny, Lithuania – EU country.
  2. 1 2 3 Valstybės duomenų agentūra (Steatsgegevensagintskip fan Litouwen), befolkingssifers foar 1 jannewaris 2026.
  3. 1 2 3 4 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, Oxford, 2025, haadstik 1, The Rise of an Empire: (to 1386), DOI 10.1093/oso/9780197840757.001.0001.
  4. 1 2 3 4 5 6 Robert I. Frost, The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I: The Making of the Polish-Lithuanian Union, 1385–1569, Oxford University Press, Oxford, 2015, ISBN 978-0-19-820869-3.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 179–244, Under Imperial Rule: (1795–1914), Oxford Academic.
  6. 1 2 Seimas fan de Republyk Litouwen, tekst en eftergrûn fan de Akte fan 16 febrewaris 1918.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 United States Holocaust Memorial Museum, Lithuania, Holocaust Encyclopedia, lêst bewurke 9 april 2024.
  8. 1 2 3 4 5 6 Seimas of the Republic of Lithuania, Supreme Council (Reconstituent Seimas) 1990–1992.
  9. 1 2 NATO, Seven new members join NATO, 29 maart 2004.
  10. 1 2 Valstybės duomenų agentūra, resultaten fan de Litouske folkstelling fan 2021, Tautybė, gimtoji kalba ir tikyba.
  11. 1 2 3 4 Nationality, native language and religion. Statistics Lithuania. Oproppen op 15 septimber 2026.
  12. 1 2 Valstybės duomenų agentūra, Main Economic and Social Indicators 2025, publisearre yn 2026.
  13. 1 2 3 Valstybės duomenų agentūra, geografyske gegevens oer Litouwen; Lithuania Travel, Lithuania in brief.
  14. ↑ Go Vilnius, Geographical Centre of Europe.
  15. ↑ Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania, History of Lithuania, rieplachte 15 septimber 2026.
  16. 1 2 3 4 5 Seimas fan de Republyk Litouwen, Liepos 6-oji – Valstybės diena: švenčių dienos ištakos.
  17. 1 2 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, Oxford, 2025, DOI 10.1093/oso/9780197840757.001.0001.
  18. 1 2 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 1–14, Introduction, Oxford Academic.
  19. 1 2 3 4 Darius Baronas, The Conversion of Žemaitija to the Roman Catholic Faith as Seen through the Chronicle of Jan Długosz, Lietuvos istorijos institutas, s. 23–30.
  20. 1 2 3 Seimas fan de Republyk Litouwen, Svarbiausios Lietuvos valstybės institucijų raidos datos iki 1569 m..
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 49–96, Forging a Union: (1386–1569), Oxford Academic.
  22. 1 2 Francis Young, Silence of the Gods, haadstik Mere Christianisation, Cambridge University Press, 2025, Cambridge Core.
  23. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 97–178, A Commonwealth of Two Nations? (1569–1795), Oxford Academic.
  24. 1 2 3 4 Theodore R. Weeks, Russification and the Lithuanians, 1863–1905, Slavic Review, 60 (2001), s. 96–114, Cambridge University Press.
  25. 1 2 3 Seimas of the Republic of Lithuania, Great Seimas of Vilnius 1905, Lithuanian Parliamentary Mirror.
  26. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 245–298, Breaking Empires, Making Nations? (1914–1940), Oxford Academic.
  27. ↑ Seimas of the Republic of Lithuania, Seimas has solemnly marked the Centenary of the Constituent Seimas and the Republic of Lithuania, 14 maaie 2020.
  28. 1 2 3 4 5 Seimas of the Republic of Lithuania, Third Seimas (1926–1927).
  29. 1 2 United States Department of State, Office of the Historian, Press Release Issued by the Department of State on July 23, 1940, 23 july 1940.
  30. 1 2 3 4 5 6 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 299–360, Hammer, Swastika, and Sickle: (1940–1991), Oxford Academic.
  31. 1 2 3 4 Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania, Frequently asked questions, statistyske gegevens oer deportaasjes.
  32. 1 2 3 4 5 Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania, Anti-Soviet Resistance (1944–1953).
  33. 1 2 Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania, The Path towards Independence.
  34. 1 2 3 UNESCO Memory of the World, The Baltic Way – Human Chain Linking Three States in Their Drive for Freedom.
  35. 1 2 Česlovas Vytautas Stankevičius, útjefte fan de Seimas oer de werstelling fan de Litouske steat, s. 70.
  36. ↑ United Nations Treaty Series, Monthly Statement of Treaties and International Agreements, septimber 1991, nr. 28367.
  37. 1 2 Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 361–396, A Country in Europe: (1991–2024), Oxford Academic.
  38. ↑ Seimas fan de Republyk Litouwen, President-elect Gitanas Nausėda took the presidential oath at the Seimas, 12 july 2024.
  39. ↑ Regear fan de Republyk Litouwen, The 21st Government of the Republic of Lithuania was sworn in, 14 july 2026.
  40. ↑ Valstybės duomenų agentūra, Administrative territorial division.
  41. ↑ Feriene Naasjes, Member States: Lithuania.
  42. ↑ NAFO, Seven new members join NATO, 29 maart 2004.
  43. ↑ OECD, list fan lidsteaten; Litouwen waard lid op 5 july 2018.
  44. ↑ Litouske kriichsmacht, Structure.
  45. ↑ Karys.lt, 2026 List of Conscripts Finalized, 7 jannewaris 2026.
  46. 1 2 Ministearje fan Nasjonale Definsje fan Litouwen, The Seimas approves record defence budget of EUR 4.79 billion or 5.38% of GDP in 2026, 11 desimber 2025.
  47. ↑ Valstybės duomenų agentūra, Lithuania in Figures 2025.
  48. ↑ 2023 Report on International Religious Freedom: Lithuania. United States Department of State. Oproppen op 15 septimber 2026.
  49. ↑ Dėl valstybės pripažinimo suteikimo senovės baltų religinei bendrijai „Romuva“. Seimas fan de Republyk Litouwen (12 desimber 2024). Oproppen op 15 septimber 2026.
  50. ↑ Jeropeeske Sintrale Bank, Lithuania joins the euro area, 1 jannewaris 2015.
  51. ↑ Eurostat, Purchasing power parities and GDP per capita, gegevens oer 2025.
  52. ↑ Havenautoriteit fan Klaipėda, About the Port of Klaipėda, bywurke yn 2026.
  53. ↑ Rail Baltica, Rail welding completed on Rail Baltica section, 10 septimber 2026.
  54. ↑ Lithuanian Airports, gegevens oer de fleanfjilden fan Vilnjûs, Kaunas en Palanga, 2025.
Jeropeeske Uny
Lidsteaten:
Belgje • Bulgarije • Denemark • Dútslân • Eastenryk • Estlân • Finlân • Frankryk • Grikelân • Hongarije • Ierlân • Itaalje • Kroaasje • Letlân • Litouwen • Lúksemboarch • Malta • Nederlân • Poalen • Portegal • Roemeenje • Syprus • Sloveenje • Slowakije • Spanje • Sweden • Tsjechje
Ultraperifeare regio's:
Frankryk: Frânsk-Guyana • Gûadelûp • Majot • Martinyk • Reünion • Sint-Marten
Portegal: Azoaren • Madeara
Spanje: Kanaryske Eilannen
Kandidaat-lidsteaten:
Albaanje • Bosnje • Georgje • Moldaavje • Montenegro • Noard-Masedoanje • Oekraïne • Servje • Turkije
· · Berjocht bewurkje
Opfrege fan "https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Litouwen&oldid=1240836"