Jerusalem

Jerusalem יְרוּשָׁלַיִם / Jeroesjalajim القُدس / al-Quds
Kaart	Wapen
	Vlag
Land	Israel  Palestynse Owerheid
Distrik	Jerusalem
Koördinate	31°46′N 35°13′O
Stigting	4de millennium v.C
Oppervlakte:
- Totaal	125,2 vk km
Hoogte bo seevlak	754 m
Bevolking:
- Totaal (2021)	966 210
- Totaal (2009)	933 113
- Bevolkingsdigtheid	6 183 vk/km
- Metropolitaanse gebied	1 700 300
Tydsone	UTC +02:00
Somertyd	UTC +03:00
Burgemeester	Moshe Lion (Zaki al-Ghul (ooste))
Amptelike Webwerf	jerusalem.muni.il

Jerusalem (Hebreeus: ירושלים Jeroesjalajim, ; Oud-Grieks: Ἱεροσόλυμα; Latyn: Hierosolyma; Arabies: القدس, al-Quds (asch-Scharif), , letterlik: „die Heilige“ of amptelik: أورشليم القدس, Urshalim-al-Quds; Turks: Kudüs) is die hoofstad en grootste nedersetting van Israel met 'n bevolking van 933 113. Die stad lê tussen die Middellandse See in die weste en die Dooie See in die ooste. Jerusalem is die Heilige stad van die drie Abrahamitiese gelowe Judaïsme, Christendom en Islam. Jerusalem is saam met Hebron, Safed en Tiberias een van die vier heilige stede binne Judaïsme. In Islam is Jerusalem die derde heiligste stad net na Mekka en Medina.

Sowel Israel as Palestina eis Jerusalem as hoofstad op: Israel se belangrikste regeringsinstellings is in die stad gevestig, terwyl Palestina dit as die setel van sy toekomstige regering beskou. Nie een van die twee aansprake word wyd internasionaal erken nie, en die status van die stad bly een van die kernkwessies in die Israelies-Palestynse konflik. Kragtens die Verenigde Nasies se verdelingsplan van 1947 sou Jerusalem 'n corpus separatum onder 'n besondere internasionale bewind wees wat deur die VN bestuur word. Ná die oorlog van 1948 en die wapenstilstandsooreenkomste van 1949 is die stad verdeel in die Israelies beheerde Wes-Jerusalem en die Jordaans beheerde Oos-Jerusalem. Dié verdeling het tot 1967 gehou, toe Israel Oos-Jerusalem in die Sesdaagse Oorlog beset en dit saam met omliggende gebied by die munisipaliteit ingelyf het. Die grootste deel van die internasionale gemeenskap beskou Oos-Jerusalem, met inbegrip van die hele ou stad, as deel van die besette Palestynse gebiede.

Jerusalem is een van die oudste stede ter wêreld en is in sy lang geskiedenis minstens twee keer verwoes, 23 keer beleër, 44 keer verower en herverower en 52 keer aangeval. Die deel van die stad wat as die Stad van Dawid bekend staan, toon die eerste tekens van bewoning in die 4de millennium v.C. in die vorm van kampe van nomadiese veewagters. In die Kanaänitiese tydperk van die 14de eeu v.C. word die stad as Urusalim op Egiptiese tablette genoem, waarskynlik met die betekenis "stad van Sjalem" ná 'n Kanaänitiese godheid. Bouwerk van betekenis begin in die Israelitiese tydperk in die 10de eeu v.C., en teen die 9de eeu v.C. het die stad die godsdienstige en administratiewe middelpunt van die Koninkryk Juda geword. Die stadsmure is in 1538 vir die laaste keer onder Süleyman die Grote van die Ottomaanse Ryk herbou; dié mure omsluit vandag die ou stad, wat sedert die 19de eeu in vier kwartiere verdeel word. Sedert 1860 het die stad ver buite die grense van die ou stad gegroei.

Volgens die Hebreeuse Bybel het koning Dawid die stad van die Jebusiete verower en dit die hoofstad van die verenigde koninkryk Israel gemaak, waarna sy seun Salomo die eerste tempel laat bou het. Hierdie gebeure het sentrale simboliese belang vir die Joodse volk gekry. Die heiligheid van Jerusalem in die Christendom is deur die Nuwe-Testamentiese verhaal van Jesus se kruisiging en opstanding in die stad versterk. In die Islam is Jerusalem die derde heiligste stad; dit was die eerste gebedsrigting (kiebla) van die Moslems, en volgens die Islamitiese tradisie het Mohammed in 621 sy Nagreis daarheen onderneem en van daar na die hemel opgevaar. Hoewel die ou stad net 0,9 km² beslaan, is dit die tuiste van talle plekke van uitsonderlike godsdienstige belang, waaronder die Al-Aqsa-kompleks op die Tempelberg met die Klaagmuur, die Rotskoepel en die Qibli- of Al-Aqsa-moskee, sowel as die Grafkerk.

In 2020 het die stad 951 100 inwoners gehad, waarvan 570 100 (59,9 %) Jode, 353 800 (37,2 %) Moslems en 16 300 (1,7 %) Christene was. In 2022 was sowat 60 % van die inwoners Jode en bykans 40 % Palestyne.

Die historiese stadskern van Jerusalem word sedert 1981 deur Unesco as 'n wêrelderfenisgebied gelys en staan sedert 1982 ook op die lys van wêrelderfenis in gevaar.

Naam en etimologie

Die naam Jerusalem word op verskillende maniere verklaar, onder meer as "grondslag van die god Sjalem", uit die Semitiese stam jrj, wat "grondves" of "'n hoeksteen lê" kan beteken. Sjalem of Sjalim was in die Kanaänitiese godsdiens die god van die skemer, en sy naam kom van dieselfde stam S-L-M waaruit die Hebreeuse woord vir vrede (sjalom, verwant aan die Arabiese salaam) kom. Dit het verklarings soos "stad van vrede", "woonplek van vrede" of "visioen van vrede" moontlik gemaak. Die uitgang -ajim dui in Hebreeus die dualis aan, wat tot die vermoede gelei het dat die naam Jeroesjalajim daarop dui dat die stad oorspronklik op twee heuwels gelê het.

Die vervloekingstekste van die Egiptiese Midderyk (ongeveer die 19de eeu v.C.), wat na 'n stad Rušalimum of Urušalimum verwys, dui moontlik op Jerusalem. Die Amarna-briewe van Abdi-Heba uit die 1330's v.C., wat 'n Úrušalim noem, is anders die vroegste vermelding van die stad. Die vorm Jeroesjalem of Jeroesjalajim kom die eerste keer in die Bybel in die boek Josua voor. Jerusalem word 669 keer in die Hebreeuse Bybel genoem, terwyl die woord Sion 154 keer voorkom, hetsy as simboliese verwysing na die stad, hetsy na die hele land Israel.

Die inskripsie van Khirbet Beit Lei, die vroegste buite-Bybelse Hebreeuse skryfwyse van die woord Jerusalem, uit die 7de of 6de eeu v.C.

Een van die vroegste buite-Bybelse Hebreeuse voorkomste van die woord Jerusalem dateer uit die 6de of 7de eeu v.C. en is in 1961 by Khirbet Beit Lei ontdek. 'n Antieke nedersetting op die heuwel bo die Gihonbron is volgens die Bybel Jebus genoem; dit is later die "Stad van Dawid" genoem. Die naam "Sion" het aanvanklik na 'n bepaalde heuwel in die stad verwys, maar het later die hele stad en uiteindelik die Bybelse land Israel aangedui.

In Grieks en Latyn is die naam as Hierosolyma weergegee (Grieks: Ἱεροσόλυμα; hierós beteken in Grieks "heilig"), en dit is die vorm wat Matteus en Markus in hulle evangelies gebruik. Ná die Bar Kochba-opstand (132–136 n.C.) is die stad in die Romeinse tyd Aelia Capitolina genoem, ná die keiser Hadrianus en die gode van Rome; dié naam het tot in die Bisantynse tyd gehou. Die Bybelse stad "Salem", volgens Genesis 14 die koninkryk van Melgisedek, word tradisioneel met Jerusalem geïdentifiseer.

In Arabies staan die stad vandag meestal as القُدس (al-Quds) bekend, wat "die heilige" of "die heilige heiligdom" beteken en verwant is aan die Hebreeuse ha-qodesj; die vroeër titel was Bayt al-Maqdis. Die amptelike beleid van die Israeliese regering skryf voor dat أُورُشَلِيمَ (Urušalim) – die naam wat in Christelike Bybelvertalings in Arabies gebruik word – saam met al-Quds gebruik word. Palestynse Arabiese families uit die stad word dikwels Qudsi of Maqdasi genoem.

Geskiedenis

Vroeë geskiedenis

Lugfoto van Jerusalem, 1918

Jerusalem is een van die oudste stede ter wêreld, met 'n geskiedenis van meer as 5 000 jaar. Die oorsprong daarvan gaan terug na ongeveer 3000 v.C., met die eerste nedersetting naby die Gihonbron. Die stad word die eerste keer omstreeks 2000 v.C. in Egiptiese vervloekingstekste as "Rusalimum" genoem. Teen die 17de eeu v.C. het Jerusalem onder Kanaänitiese bewind 'n versterkte stad geword, met massiewe mure wat die waterstelsel beskerm het, en in die laat Bronstydperk was dit 'n vasalstaat van Antieke Egipte, soos die Amarna-briewe aantoon.

Israelitiese tydperk

Die belang van die stad het in die Israelitiese tydperk toegeneem, wat omstreeks 1000 v.C. begin het toe koning Dawid Jerusalem verower en dit die hoofstad van die verenigde koninkryk Israel gemaak het. Sy seun Salomo het die eerste tempel gebou en die stad so as 'n groot godsdienstige middelpunt gevestig. Ná die verdeling van die koninkryk was Jerusalem die hoofstad van die koninkryk Juda totdat dit in 586 v.C. deur die Nieu-Babiloniese Ryk onder Nebukadnesar II verower is. Die Babiloniërs het die eerste tempel verwoes, wat tot die Babiloniese ballingskap van die Joodse bevolking gelei het.

Ná die Persiese verowering van Babilon in 539 v.C. het Kores die Grote die Jode toegelaat om uit die ballingskap terug te keer en die stad en sy tempel te herbou. Die bouwerk het omstreeks 516 v.C. begin en die tweede-tempeltydperk ingelui.

Hellenistiese en Romeinse tyd

Jerusalem het ná die verowerings van Alexander die Grote in 332 v.C. onder Hellenistiese bewind gekom, wat toenemende Griekse kulturele en politieke invloed meegebring het. Die opstand van die Hasmoneërs in 164 v.C. het die Joodse soewereiniteit kortstondig herstel, met Jerusalem as hoofstad van 'n onafhanklike staat.

In 63 v.C. is die stad deur Pompeius verower en onder die bewind van die Romeinse Republiek gebring. Herodes die Grote het die stad verfraai en 'n reeks steunmure opgerig wat die uitbreiding van die Tempelberg en van die tweede tempel moontlik gemaak het, sodat dit een van die grootste heiligdomme van die antieke wêreld geword het. Spanning tussen die Jode en die Romeinse Ryk het uiteindelik tot die eerste Joodse opstand gelei, wat in 70 n.C. op die beleg en verwoesting van Jerusalem en die Tweede Tempel uitgeloop het. 'n Paar dekades later is die stad as die Romeinse kolonie Aelia Capitolina herbou en aan Jupiter gewy, wat die Bar Kochba-opstand (132–136 n.C.) uitgelok het. Ná die onderdrukking van dié opstand is Jode uit die stad verban.

Bisantynse en vroeë Islamitiese tyd

In die Bisantynse tydperk het Jerusalem as middelpunt van die Christelike bedevaart belangrik geword, veral nadat Konstantyn die Grote die bou van die Grafkerk gesteun het. In 638 is die stad deur die Rasjidoen-kalifaat verower, en onder die vroeë Islamitiese bewind is die Rotskoepel en die Qibli- of Al-Aqsa-moskee gebou, wat die godsdienstige belang daarvan in die Islam bevestig het.

Kruistogte tot die Ottomaanse tyd

Gedurende die kruistogte het Jerusalem verskeie kere van hand tot hand gegaan: dit is in 1099 deur die kruisvaarders verower en in 1187 deur Saladin herower. Daarna het dit deur die Ajjoebidiese en Mammelukse tydperke onder Islamitiese beheer gebly, totdat dit in 1517 deel van die Ottomaanse Ryk geword het. Die stadsmure wat vandag die ou stad omsluit, is in 1538 onder Süleyman die Grote herbou.

Moderne tyd

Van 1923 tot 1948 was Jerusalem die administratiewe hoofstad van die Britse mandaat van Palestina. Ná die Arabies-Israeliese Oorlog van 1948 is die stad tussen Israel en Jordanië verdeel. In Desember 1949 het die Israeliese eerste minister David Ben-Gurion die deel van Wes-Jerusalem wat Israel beheer het, as "Israel se ewige hoofstad" verklaar, 'n beleid wat die Knesset in Januarie 1950 bekragtig het. Dit is nie internasionaal so erken nie, aangesien resolusie 194 van die VN se Algemene Vergadering Jerusalem as 'n internasionale stad voorsien het.

Israel het Oos-Jerusalem gedurende die Sesdaagse Oorlog van 1967 beset, waarna die stad onder Israeliese beheer verenig is. Op 27 Junie 1967 het die regering van Levi Eshkol die Israeliese reg en jurisdiksie tot Oos-Jerusalem uitgebrei, maar ingestem dat die bestuur van die Tempelberg-kompleks deur die Jordaanse waqf behartig word. Sedert die verowering van 1967 het die Israeliese regering twaalf nedersettings in Oos-Jerusalem gebou, met 'n bevolking van 220 000 Joodse inwoners in 2019; die internasionale gemeenskap beskou hierdie nedersettings as onwettig volgens die internasionale reg.

Die geskiedskrywing oor die stad word dikwels deur mededingende nasionale vertellings gekleur: Israeliese navorsers beklemtoon die antieke Joodse band met die stad, terwyl Palestynse vertellings die breër historiese en multikulturele betekenis daarvan uitlig. Albei sienings beïnvloed die hedendaagse gesprek oor die status en die toekoms van Jerusalem.

Politieke status

Die hooggeregshof van Israel

Verskuiwing van die Verenigde State se Ambassade na Jerusalem. Die Verenigde State was die eerste land op aarde wat Israel amptelik erken het en was ook die eerste wat die status van Jerusalem as hoofstad van Israel bevestig het. Oos-Jerusalem word nie regstreeks deur hierdie besluit geraak nie aangesien alle regeringsinstellings in Wes-Jerusalem gesetel is

In die ou stad lê die Klaagmuur, die Grafkerk en die Rotskoepel. Oos-Jerusalem is onderverdeel in 'n Joodse, 'n Christen-, 'n Moslem- en 'n Armeense kwartier. Oos-Jerusalem word deur Palestyne opgeëis as hoofstad van 'n toekomstige Staat Palestina, 'n belangrike element in die Israel-Palestina-konflik. Israel wys daarop dat sy burgers, ongeag hulle geloofsoortuigings, tussen 1948 en 1967 deur die destydse Jordaanse owerheid toegang tot Oos-Jerusalem geweier is.

Internasionale status

Die Knesset, die parlement van Israel

Kragtens die VN se verdelingsplan van 1947 sou Jerusalem 'n corpus separatum word wat tien jaar lank deur die Verenigde Nasies bestuur word, waarna die inwoners hulle wense in 'n referendum sou kon uitspreek. In die oorlog van 1948 is die westelike deel van die stad deur die magte van die nuwe staat Israel beset en die oostelike deel deur Jordanië. Die internasionale gemeenskap beskou die regsstatus van Jerusalem grootliks as afgelei van dié verdelingsplan, en die meeste state weier gevolglik om Israeliese soewereiniteit oor die stad te erken.

Status onder Israeliese bewind

Met die uitbreiding van sy jurisdiksie oor Oos-Jerusalem in 1967 het Israel ook nuwe munisipale grense vasgestel. In 2010 het Israel wetgewing goedgekeur wat Jerusalem die hoogste nasionale prioriteitstatus in die land gee, met toelaes en belastingvoordele vir inwoners om behuising, infrastruktuur, onderwys, werk, sake, toerisme en kulturele geleenthede bekostigbaarder te maak.

Die status van die stad, en veral van sy heilige plekke, bly 'n kernkwessie in die konflik. Die Israeliese regering het bouplanne in die Moslemkwartier van die ou stad goedgekeur om die Joodse teenwoordigheid in Oos-Jerusalem uit te brei, terwyl sommige Islamitiese leiers beweer het dat Jode geen historiese band met Jerusalem het nie. 'n Meningsopname in Junie 2013 het bevind dat 74 % van die Israeliese Jode die gedagte van 'n Palestynse hoofstad in enige deel van Jerusalem verwerp, hoewel 72 % van die publiek dit as 'n verdeelde stad beskou. 'n Opname onder Arabiese inwoners van Oos-Jerusalem in 2011 het bevind dat 39 % Israeliese burgerskap sou verkies en 31 % Palestynse burgerskap.

Jerusalem as hoofstad van Israel

Een van Israel se Fundamentele Wette, die Jerusalem-wet van 1980, verwys na Jerusalem as die land se onverdeelde hoofstad. Alle regeringsliggame van Israel is hier gesetel, insluitende die parlement (Knesset), die ampswonings van die eerste minister (Beit Aghion) en die staatspresident (Beit HaNassi) en die Hooggeregshof. Die de facto-status van Jerusalem as hoofstad van Israel is weerspieël deur die feit dat die Verenigde State hul ambassade in 2018 hierheen verskuif het – in ooreenstemming met die Amerikaanse Kongres se Jerusalem Embassy Act van 1995. Ander state soos Guatemala en Paraguay het hierdie voorbeeld intussen gevolg.

Die Jerusalem-wet is deur die internasionale gemeenskap veroordeel: die VN se Veiligheidsraad het op 20 Augustus 1980 resolusie 478 aangeneem, wat verklaar het dat die wet "'n skending van die internasionale reg" is en "nietig is en onverwyld herroep moet word", en lidlande is versoek om hulle diplomatieke verteenwoordiging uit die stad terug te trek. Ná die resolusie het 22 van die 24 lande wat 'n ambassade in (Wes-)Jerusalem gehad het, dit na Tel Aviv verskuif.

Op 6 Desember 2017 het die Amerikaanse president Donald Trump Jerusalem amptelik as Israel se hoofstad erken en aangekondig dat die Amerikaanse ambassade daarheen sou verskuif, wat dekades se Amerikaanse beleid omgekeer het. Die stap is deur baie lande gekritiseer; 'n resolusie wat die besluit veroordeel het, is deur al die ander veertien lede van die VN-Veiligheidsraad gesteun maar op 18 Desember 2017 deur die Verenigde State met sy veto verwerp, waarna 'n soortgelyke resolusie deur die Algemene Vergadering aangeneem is. Die ambassade is op 14 Mei 2018 amptelik in Jerusalem geopen. In April 2017 het Rusland se ministerie van buitelandse sake aangekondig dat dit Wes-Jerusalem as Israel se hoofstad beskou, binne die raamwerk van VN-beginsels wat ook Oos-Jerusalem as die hoofstad van 'n toekomstige Palestynse staat insluit. Australië het Wes-Jerusalem in Desember 2018 as Israel se hoofstad erken, maar dié besluit is in Oktober 2022 teruggetrek.

Jerusalem as hoofstad van Palestina

Die Palestynse Owerheid beskou Oos-Jerusalem ingevolge resolusie 242 van die VN-Veiligheidsraad as besette gebied en eis Jerusalem, met inbegrip van die Al-Aqsa-kompleks, as die hoofstad van die staat Palestina op. Volgens die standpunt van die Palestynse Bevrydingsorganisasie moet Oos-Jerusalem, soos deur die munisipale grense van voor 1967 bepaal, die hoofstad van Palestina wees en Wes-Jerusalem dié van Israel, met volle soewereiniteit vir elke staat oor sy deel van die stad en met sy eie munisipaliteit, terwyl 'n gesamentlike ontwikkelingsraad vir gekoördineerde ontwikkeling verantwoordelik sou wees. Die organisasie het ook aangedui dat dit alternatiewe oplossings, soos 'n oop stad, sou oorweeg.

Die Orient House in Oos-Jerusalem het in die 1980's en 1990's as die hoofkwartier van die organisasie gedien; dit is in 2001 deur Israel gesluit. President Mahmoud Abbas het gesê dat geen ooreenkoms wat nie Oos-Jerusalem as die hoofstad van Palestina insluit nie, aanvaarbaar sou wees, terwyl die Israeliese eerste minister Benjamin Netanyahu gesê het dat Jerusalem die onverdeelde hoofstad van Israel sou bly. Sommige state, waaronder Rusland en China, erken die Palestynse staat met Oos-Jerusalem as hoofstad.

Munisipale bestuur

Die stadsraad van Jerusalem bestaan uit 31 verkose lede onder voorsitterskap van die burgemeester, wat 'n termyn van vyf jaar dien en agt adjunkte aanstel. Nir Barkat is in die verkiesing van November 2008 as burgemeester verkies en Moshe Lion in November 2018. Behalwe die burgemeester en sy adjunkte ontvang die raadslede geen salaris nie en werk hulle op 'n vrywillige grondslag. Die langste dienende burgemeester was Teddy Kollek, wat 28 jaar – ses agtereenvolgende termyne – in die amp was. Die meeste vergaderings van die raad is privaat, maar een keer per maand vind 'n sitting plaas wat vir die publiek oop is. Godsdienstige politieke partye vorm 'n besonder magtige blok binne die raad.

Die hoofkwartier van die munisipaliteit en die burgemeester se kantoor is op Safraplein aan die Jaffaweg. Die munisipale kompleks, wat uit twee moderne geboue en tien gerestoureerde historiese geboue om 'n groot plein bestaan, is in 1993 geopen toe dit uit die ou stadsaal wat deur die mandaatowerheid gebou is, verhuis het. Sowat 37 % van die bevolking is Palestyns, maar in 2014 is nie meer as 10 % van die belastinginkomste aan hulle bestee nie. In Oos-Jerusalem is 52 % van die grond van ontwikkeling uitgesluit, 35 % vir Joodse nedersettings aangewys en 13 % vir Palestynse gebruik, waarvan bykans alles reeds bebou was.

Geografie

Jerusalem lê op die suidelike uitloper van 'n plato in die Judeaberge, waartoe die Olyfberg in die ooste en die berg Scopus in die noordooste behoort. Die hoogte van die ou stad is sowat 760 m bo seevlak. Die hele stad word deur valleie en droë rivierbeddings (wadi's) omring: die Kidron-, die Hinnom- en die Tyropoeonvallei kruis mekaar net suid van die ou stad. Die Kidronvallei loop oos van die ou stad en skei die Olyfberg van die stad self, terwyl die Hinnomvallei, wat in die Bybelse eskatologie met die begrip Gehenna verbind word, langs die suidekant lê.

Die Tyropoeonvallei het in die noordweste naby die Damaskuspoort begin, suid-suidoos deur die middel van die ou stad na die bad van Siloam geloop en die laer deel in twee heuwels verdeel: die Tempelberg in die ooste en die res van die stad in die weste. Vandag is dié vallei onder puin bedek wat oor die eeue opgehoop het. In Bybelse tye was Jerusalem deur woude van amandel-, olyf- en pynbome omring, wat deur eeue van oorlog en verwaarlosing verwoes is. Reeds in die Ystertydperk het boere in die dorre omgewing van Jerusalem klipterrasse teen die hange gebou om die grond terug te hou; dié terrasse is steeds duidelik in die landskap te sien.

Watervoorsiening was altyd 'n groot probleem in Jerusalem, soos die ingewikkelde netwerk van antieke akwadukte, tonnels, damme en sisterne in die stad getuig. Jerusalem lê sowat 60 km oos van Tel Aviv en die Middellandse See, en aan die ander kant van die stad, omtrent 35 km ver, is die Dooie See, die laagste watermassa op aarde. Aangrensende stede en dorpe is Betlehem en Beit Jala in die suide, Abu Dis en Ma'ale Adumim in die ooste, Mevaseret Zion in die weste en Ramallah en Giv'at Ze'ev in die noorde. Die berg Herzl aan die westekant van die stad, naby die Jerusalemwoud, dien as die nasionale begraafplaas van Israel.

Klimaat

Sneeu op die dakke van die ou stad

Die stad het 'n Mediterreense klimaat met warm somers (Csa in die Köppen-klimaatklassifikasie): die somers is warm en droog en die winters mild en nat. Sneeu val gewoonlik een of twee keer per winter, hoewel die stad gemiddeld elke drie tot vier jaar swaar sneeuval kry wat kortstondig bly lê.

Januarie is die koudste maand van die jaar, met 'n gemiddelde temperatuur van 9,1 °C, terwyl Julie en Augustus die warmste is met 'n gemiddeld van 24,2 °C; die somermaande is meestal reënloos. Die gemiddelde jaarlikse reënval is sowat 537 mm, wat bykans heeltemal tussen Oktober en Mei val. Op 13 Desember 2013 het meer as 30 cm sneeu geval, wat die stad byna lamgelê het. 'n Dag in Jerusalem het gemiddeld 9,3 ure sonskyn. Die hoogste temperatuur wat aangeteken is, was 44,4 °C op 28 en 30 Augustus 1881 en die laagste −6,7 °C op 25 Januarie 1907. Die grootste deel van die lugbesoedeling in die stad kom van motorverkeer; baie van die hoofstrate is nie vir sulke groot verkeersvolumes gebou nie.

Bevolking

Die bevolkingspiramide van Jerusalem in 2021

Die grootte en samestelling van Jerusalem se bevolking het in die loop van sy 5 000-jarige geskiedenis baie keer verskuif. Die meeste bevolkingsgegewens van voor 1905 is skattings, dikwels van buitelandse reisigers of organisasies, aangesien vroeër sensusgegewens gewoonlik groter gebiede gedek het. Dié skattings dui daarop dat Moslems sedert die einde van die kruistogte die grootste groep in Jerusalem was tot omstreeks die middel van die 19de eeu, waarna die skattings verskil oor presies wanneer Jode 'n absolute meerderheid geword het.

Volgens die statistiese jaarboek van Jerusalem het die stad in 2021 sowat 966 210 inwoners gehad, waarvan 590 565 Jode en ander (61 %) en 375 620 Palestyne (39 %) was. Van die Joodse inwoners was omtrent 47 % ultra-ortodoks (haredi). Oos-Jerusalem het 611 370 inwoners gehad, waarvan 60,6 % Palestyns was, terwyl Wes-Jerusalem se 354 840 inwoners byna geheel en al Joods was.

Die bevolking van die stad groei hoofsaaklik weens die hoë geboortesyfer, veral in die haredi- en Arabiese gemeenskappe: die totale vrugbaarheidsyfer in Jerusalem (4,02) is hoër as dié van Tel Aviv (1,98) en heelwat hoër as die nasionale gemiddeld. Meer mense trek egter uit die stad weg as wat inkom. Palestyne met die status van "inwoner van Jerusalem" het toegang tot gesubsidieerde gesondheidsorg en sosiale sekerheid en mag in munisipale verkiesings stem, maar nie in nasionale verkiesings nie.

Godsdienstige betekenis

Die ou stad is die tuiste van talle plekke van groot godsdienstige belang vir die Judaïsme, die Christendom en die Islam.

Jerusalem is sowat 3 000 jaar lank heilig vir die Judaïsme, omtrent 2 000 jaar vir die Christendom en ongeveer 1 400 jaar vir die Islam. Die statistiese jaarboek van Jerusalem van 2000 lys 1 204 sinagoges, 158 kerke en 73 moskees binne die stad. Ondanks pogings om vreedsame godsdienstige naasbestaan te handhaaf, is sommige plekke – veral die Tempelberg – 'n voortdurende bron van wrywing en omstredenheid.

Judaïsme

Die Klaagmuur, 'n oorblyfsel van die tweede tempel

Jerusalem is die heiligste stad in die Judaïsme en die geestelike tuisland van die Joodse volk sedert koning Dawid dit in die 10de eeu v.C. sy hoofstad verklaar het. Die Tempelberg, waar Salomo se tempel en die tweede tempel gestaan het, is die heiligste plek in die Judaïsme en die rigting waarheen Jode oor die hele wêreld hulle in gebed wend. Die Klaagmuur, 'n oorblyfsel van die muur rondom die tweede tempel, trek jaarliks meer as tien miljoen besoekers. Sinagoges oor die hele wêreld word tradisioneel so gebou dat die heilige ark na Jerusalem wys, en die woorde "volgende jaar in Jerusalem" word tradisioneel aan die einde van die Jom Kippoer-diens en van die Pasga-seider buite Jerusalem gesê. Tisja be-Aw – volgens die oorlewering die hartseerste dag van die Joodse jaar – gedenk die verwoesting van die eerste tempel in 586 v.C. en van die tweede tempel in 70 n.C.

Christendom

Die Grafkerk

Jerusalem word algemeen as die bakermat van die Christendom beskou. Die Christendom vereer die stad weens sy Ou-Testamentiese geskiedenis sowel as sy betekenis in die lewe van Jesus. Volgens die Nuwe Testament is Jesus kort ná sy geboorte na Jerusalem gebring en het hy later in sy lewe die tweede tempel gereinig. Die bovertrek waar die laaste maaltyd volgens die oorlewering plaasgevind het, is op die berg Sion in dieselfde gebou as die tradisionele graf van koning Dawid. 'n Ander vername Christelike plek is Golgota, waar die kruisiging plaasgevind het. Die grond waarop die Grafkerk staan, word as een van die waarskynlikste plekke vir Golgota beskou en is die afgelope 2 000 jaar 'n bedevaartsoord; die kerk bevat die twee heiligste plekke van die Christendom, naamlik die plek van die kruisiging en die leë graf.

Islam

Die Rotskoepel op die Tempelberg

Jerusalem is die derde heiligste stad in die Soennitiese Islam. Volgens die Islamitiese tradisie was die gebedsrigting van die Moslems ongeveer 'n jaar lank Jerusalem voordat dit permanent na die Kaäba in Mekka verskuif is. Die blywende plek van die stad in die Islam is egter hoofsaaklik aan Mohammed se Nagreis (omstreeks 620) te danke: Moslems glo dat hy een nag wonderbaarlik van die Groot Moskee in Mekka na die Tempelberg vervoer is, waarvandaan hy na die hemel opgevaar het om die vroeëre profete te ontmoet. Die eerste vers van soera al-Isra in die Koran noem die bestemming van dié reis al-masdjid al-aqsa ("die verste plek van gebed").

Volgens die Islamitiese tradisie is die hele terrein op die Tempelberg die Al-Aqsa – ook die Al-Aqsa-moskeekompleks genoem – en nie net die moskee aan die suidekant daarvan nie, wat vandag as die Al-Aqsa- of Qibli-moskee bekend staan. Die eerste gemeentelike moskee op die kompleks is ná die verowering van die stad in 637–638 deur die kalief Umar opgerig, en die pelgrim Arculf, wat die Heilige Land omstreeks 670 besoek het, het dit beskryf as 'n gebou met plek vir sowat drieduisend gelowiges. Die eerste Umajjadiese monument op die kompleks was die Rotskoepel, wat die kalief Abd al-Malik tussen 685 en 691 laat bou het.

Ekonomie

Die Har Hotzvim-hoëtegnologiepark

Histories is Jerusalem se ekonomie bykans uitsluitlik deur godsdienstige pelgrims onderhou, aangesien die stad ver van die groot hawens Jaffa en Gasa geleë was. Die godsdienstige en kulturele bakens van die stad bly vandag die grootste trekpleister vir buitelandse besoekers, en in 2013 het 75 % van die 3,5 miljoen toeriste na Israel Jerusalem besoek.

Sedert die stigting van die staat Israel is die nasionale regering 'n groot speler in die ekonomie van die stad: dit skep baie werk en bied subsidies en aansporings vir nuwe sake-ondernemings. Al bly Tel Aviv Israel se finansiële middelpunt, verskuif 'n toenemende aantal hoëtegnologiemaatskappye na Jerusalem. Die Har Hotzvim-industriepark in die noorde en die Jerusalem-tegnologiepark in die suide van die stad huisves groot navorsings- en ontwikkelingsentrums van internasionale maatskappye, waaronder Intel, Cisco Systems, Teva, IBM, Mobileye en Johnson & Johnson. In April 2015 het die tydskrif Time Jerusalem as een van die vyf opkomende tegnologiesentrums ter wêreld uitgesonder.

Bo-gemiddelde persentasies van die werkende bevolking is in die onderwys (17,9 % teenoor 12,7 % nasionaal), gesondheid en welsyn (12,6 %), gemeenskaps- en maatskaplike dienste, hotelle en restaurante en die openbare administrasie werksaam. Gedurende die Britse mandaat is 'n wet aangeneem wat vereis dat alle geboue van Jerusalemklip opgerig moet word om die unieke historiese en estetiese karakter van die stad te bewaar; dié boukode geld steeds. Swaar industrie word ontmoedig en net sowat 2,2 % van die stad se grond is vir industrie en infrastruktuur gesoneer.

Hoewel baie statistieke op ekonomiese groei dui, het Oos-Jerusalem sedert 1967 by die ontwikkeling van Wes-Jerusalem agtergebly. Armoede bly 'n probleem: in 2011 het 37 % van die gesinne in Jerusalem onder die armoedegrens gelewe, en volgens 'n verslag van die Vereniging vir Burgerregte in Israel het 78 % van die Arabiere in Jerusalem in 2012 in armoede gelewe, teenoor 64 % in 2006. Die groeiende aantal geskoolde Palestyne in die stad het positiewe ekonomiese veranderinge meegebring, en hoëtegnologie is 'n opkomende sektor in die Palestynse gemeenskap: in 2023 is 'n tegnologiepark, EasTech, in Oos-Jerusalem geopen, waar Palestynse ingenieurs deur multinasionale maatskappye in diens geneem word.

Vervoer

'n Ligtespoortrem in die Jaffaweg

Die sentrale busstasie van Jerusalem aan die Jaffaweg is die besigste busstasie in Israel en word deur die Egged-buskoöperasie bedien. Arabiese woonbuurte in Oos-Jerusalem en roetes tussen Jerusalem en plekke op die Wesoewer word deur die sentrale busstasie van Oos-Jerusalem, naby die Damaskuspoort van die ou stad, bedien.

Die ligtespoorlyn van Jerusalem het in Augustus 2011 in gebruik geneem is en het 23 haltes; volgens die planne kan die eerste lyn sowat 200 000 mense per dag vervoer op die roete van Pisgat Ze'ev in die noorde deur die middestad tot by die berg Herzl in die suide. 'n Hoëspoedspoorlyn tussen Tel Aviv en Jerusalem is in 2018 gedeeltelik in gebruik geneem en in 2019 voltooi; die eindpunt is 'n nuwe ondergrondse stasie 80 m diep by die internasionale kongressentrum en die sentrale busstasie.

Die Beginsnelweg is een van die stad se belangrikste noord-suidroetes en loop aan die westekant, waar dit in die noorde met roete 443 na Tel Aviv verbind, terwyl roete 60 deur die middel van die stad naby die Groen Lyn tussen Oos- en Wes-Jerusalem loop. Aan 'n ringpad van 35 km om die stad word steeds gebou.

Jerusalem is in die verlede deur die plaaslike Atarot-lughawe bedien, wat die eerste lughawe in die Britse mandaat van Palestina was. Dié lughawe het ná die oorlog van 1948 onder Jordaanse beheer gekom, ná 1967 onder Israeliese beheer, en het met die toename in geweld gedurende die tweede intifada in 2000 sy deure gesluit. Vandag word die stad deur die Ben Gurion Internasionale Lughawe, sowat 50 km noordwes van Jerusalem, bedien.

Onderwys

Die Hebreeuse Universiteit van Jerusalem op die berg Scopus

Jerusalem is die tuiste van verskeie universiteite wat kursusse in Hebreeus, Arabies en Engels aanbied. Die Hebreeuse Universiteit van Jerusalem, wat in 1925 gestig is, word onder die top honderd universiteite ter wêreld gereken. Onder sy raad van goewerneurs was Joodse denkers soos Albert Einstein en Sigmund Freud, en die universiteit het verskeie Nobelprys-wenners gelewer. Een van sy grootste besittings is die nasionale biblioteek van Israel, wat meer as vyf miljoen boeke huisves en een van die wêreld se grootste versamelings van werke oor Joodse onderwerpe is. Die universiteit bedryf drie kampusse in die stad: op die berg Scopus, op Giv'at Ram en 'n mediese kampus by die Hadassah-hospitaal in Ein Kerem.

Die Jerusalem-kollege vir Tegnologie, gestig in 1969, kombineer opleiding in ingenieurswese en hoëtegnologiebedrywe met 'n program in Joodse studie. Talle godsdienstige opvoedkundige instellings en jesjivas, waaronder party van die aansienlikste ter wêreld, is in die stad gevestig. Omdat 'n groot deel van die leerlinge in haredi-instellings is, het in die skooljaar 2003–2004 net 55 % van die matrikulante die eindeksamen (bagroet) afgelê.

Die Al-Quds-Universiteit is in 1984 gestig om as vlagskipuniversiteit vir die Arabiese en Palestynse bevolking te dien en beskryf homself as die enigste Arabiese universiteit in Jerusalem. Die hoofkampus lê in Abu Dis, suidoos van die stad, met verdere kampusse binne die stadsgrense, onder meer die Hind al-Husseini-kollege vir kuns in Sjeik Jarrah. Israel se openbare skole vir Arabiere in Jerusalem is gekritiseer omdat hulle onderwys van 'n laer gehalte as dié vir Joodse leerlinge bied; in Maart 2007 het die Israeliese regering 'n vyfjaarplan goedgekeur om 8 000 nuwe klaskamers in die stad te bou, waarvan 40 % in die Arabiese sektor.

Kultuur

Die Boekskryn met die Dooie See-rolle by die Israel-museum

Hoewel Jerusalem hoofsaaklik om sy godsdienstige betekenis bekend is, is die stad ook die tuiste van talle kunsinstellings en kulturele plekke. Die Israel-museum trek bykans 'n miljoen besoekers per jaar, waarvan omtrent 'n derde toeriste is. Die museumkompleks bestaan uit verskeie geboue met uitgebreide versamelings Judaïka, argeologiese vondste en Israeliese en Europese kuns. Die Dooie See-rolle, wat in die middel van die 20ste eeu in die grotte van Qumran naby die Dooie See ontdek is, word in die museum se Boekskryn bewaar. Die museum het ook 'n groot beeldetuin en die Holyland-model van Jerusalem, 'n skaalmodel van die stad in die laat tweede-tempeltydperk.

Naas die Israel-museum staan die museum van die Bybellande en die nasionale kampus vir die argeologie van Israel. Die Rockefeller-museum in Oos-Jerusalem, wat in 1938 gedurende die Britse mandaat gebou is, was die eerste argeologiese museum in die Midde-Ooste. Op die berg van herinnering, wes van die stad, staan Jad Vasjem, Israel se nasionale gedenkplek vir die slagoffers van die Holocaust, wat die wêreld se grootste biblioteek oor die onderwerp huisves.

Die simfonie-orkes van Jerusalem, wat in die 1940's gestig is, tree wêreldwyd op, en die internasionale kongressentrum naby die ingang van die stad huisves die Israeliese Filharmoniese Orkes. Die Israel-fees, met binne- en buitelugvoorstellings deur plaaslike en internasionale kunstenaars, word sedert 1961 jaarliks aangebied, en die Jerusalem-teater in die woonbuurt Talbiya bied meer as 150 konserte per jaar aan. Die Jerusalem-rolprentfees word jaarliks gehou en die Jerusalem-sinemateek is in 1974 gestig.

Jerusalem is in 2009 as die kulturele hoofstad van die Arabiese wêreld aangewys. Die stad is die tuiste van die Palestynse Nasionale Teater, wat sowel kulturele bewaring as vernuwing nastreef, en van die Edward Said-konservatorium vir musiek, wat die Palestynse Jeugorkes onderhou. Die Islamitiese museum op die Tempelberg, wat in 1923 gestig is, bewaar talle Islamitiese artefakte, van klein kohl-flessies en seldsame manuskripte tot reusagtige marmerkolomme. Die Yabous-kultuursentrum, wat in 1997 deur Palestynse groepe geopen is, is die grootste kultuursentrum in die stad.

Boorlinge

• Nir Barkat (1959), entrepreneur en politikus (burgemeester van Jerusalem van 2008 tot 2018)
• Herzi Halevi (1967), opperbevelvoerder
• Reuven Rivlin (1939), voormalige president van Israel

Tweelings- en susterstede

• New York Stad, Verenigde State van Amerika (sedert 1993) (met Israel)
• Praag, Tsjeggië (met Israel)
• Fes, Marokko (sedert 1982) (met Palestina)

Vennoot-stad

• Marseille, Frankryk (met Israel)

Sien ook

• Lys van burgemeesters van Jerusalem

Eksterne skakels

• Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Jerusalem.
• (en) Toerisme-inligting oor Jerusalem op Wikivoyage
• (ar) (en) (fr) (he) Amptelike webwerf
• (en) (fr) Amptelike Unesco-bladsy

'n Uitsig oor Jerusalem