Edukira joan

Ameskoabarrena

Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Amezkoabarren» orritik birbideratua)
Ameskoabarrena
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria

Bandera

Ameskoabarrengo armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Lizarra
EskualdeaLizarraldea (Ameskoabarrena ibarra)
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofiziala Améscoa Baja
AlkateaEstibaliz Erdocia Ormazabal (Agrupacion Independiente Amescoa Baja)
Posta kodea31xxx
INE kodea31013
Herritarraameskoar, ameskoabarrendar
Geografia
Koordenatuak42°46′15″N 2°07′54″W / 42.770889°N 2.131692°W / 42.770889; -2.131692
Azalera46,8 km²
Garaiera563 metro
Distantzia60 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria729 (2025:  2)
alt_left 331 (%45,4) (%54,6) 398 alt_right
Dentsitatea1,56 bizt/km²
Zahartzea[1]% 27,9
Ugalkortasuna[1]‰ 19,87
Ekonomia
Jarduera[1]% 77,32 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 8,32 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2]% 16.5 + % 23.2 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [3]% 
Datu gehigarriak
Webguneahttp://amescoabaja.org/

Ameskoabarrena[4] ([ames̺koaβarena]) Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerria da, Lizarrako merindadekoa. Zazpi kontzejuk —Artatza, Bakedao, Barindano, Ekala, Gollano, San Martin eta Zudairi— eta Urra lekuak osatzen dute. Zudairi herriburua Iruñetik 59 kilometro mendebaldera dago. 46,8 kilometro koadroko eremua dauka,[5] eta 724 biztanle zituen 2023 hasieran.[6]

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Zudairiren ikuspegia.

Kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ameskoabarrena Lizarrako merindadearen iparraldean dago, Urederraren ibarrean. Iparraldean Urbasa du, eta Lokiz hegoaldean. Bestalde, Urbasako mendateak Ameskoabarrena eta Olazti (Sakana) lotzen ditu.

Ingurune naturala eta klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ameskoabarrena da baso gehien dituen Nafarroa Garaiko udalerria, udalerriaren azaleraren % 65,6. Larretarako erabilitako lurrak % 16,1 dira, eta laborantzarakoak % 15,1. Zuhaitz espezieen artean nabarmentzen dira ametza, erkametza eta, udalerriaren iparraldean, pagoa.

Ibarraren erdialdean dagoen klima mediterraneoko guneren bat, eta ipar eta ipar-ekialdeko mendietako klima atlantikoa izan ezik, udalerriaren gehienean klima azpimediterraneoa nagusitzen da. Urteko batez besteko tenperatura 8-10 gradukoa da, eta prezipitazioak 800 eta 1400 mm bitarte dira. Iparraldeko gune menditsuenean 1.400 mm-tik gorakoak ere izan daitezke. Urteroko egun euritsuak 100 eta 120 bitarte dira.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean Urbasarekin egiten du muga, hegoaldean Lana eta Allinekin, ekialdean Abartzuzarekin, eta mendebaldean Eulaterekin.

Mapa
Ameskoabarrena eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Herriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Bakedanoko elizaren ikuspegia.

Zazpi kontzejuk osatzen dute Ameskoabarreneko udalerria: Artatza, Bakedao, Barindano, Ekala, Gollano, San Martin eta Zudairi. Eta leku bat ere badu: Urra.[7]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ameskoabarrena jaurerria izan zen Erdi Aroan, eta udalerriari buruzko lehen dokumentu idatzia XI. mendekoa da. XVI. mendea arte, Ameskoa ([ames̺koa]) izena eman zitzaion. Bestalde, Ameskoabarrenean zegoen Inzura ([ins̻uɾa]) hiribildua (1201ean sortua), gerora Ameskoazarra ([ames̺koas̻aɾ]) izenaz ezaguna izan den tokian.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren tamainaUrtea60080010001200140016001800189019201950198020102040AmeskoabarrenaBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 398 gizon, 331 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.25
 
100+
 
0.60
0.50
 
95-99
 
1.51
1.51
 
90-94
 
3.32
1.26
 
85-89
 
4.83
3.52
 
80-84
 
4.23
6.28
 
75-79
 
5.14
7.29
 
70-74
 
6.95
9.55
 
65-69
 
8.16
10.30
 
60-64
 
6.95
12.06
 
55-59
 
11.48
5.53
 
50-54
 
6.34
5.03
 
45-49
 
7.25
5.28
 
40-44
 
4.53
4.27
 
35-39
 
3.93
4.77
 
30-34
 
5.44
3.77
 
25-29
 
3.63
6.28
 
20-24
 
4.53
3.77
 
15-19
 
3.02
5.03
 
10-14
 
2.11
1.51
 
5-9
 
3.32
2.26
 
0-4
 
2.72
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−12−9−6−303200820112014201720202023Améscoa BajaHazkunde begetatiboa
Urtea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 3−100−5−5−71−11−5−12−9−8−9−4−2−5−11
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[8] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea474849505152200320072011201520192023Améscoa BajaBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 48,3348,1747,2847,8148,1448,4848,3448,1648,8348,9849,4649,8250,0550,0950,5650,5850,9751,4151,1451,1851,4351,6451,88
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[9] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 38,7 udalerri berean jaioak ziren[10], probintziako batez bestekoaren (% 36,1) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 12,3 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 2,6 —probintzian % 16,8—.

Udal
Prob
Best
Udalerri berean · % 38,7Probintzia berean · % 46,4Beste erkidegoa · % 12,3Estatutik kanpo · % 2,6
Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 27 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 77,8)[11]. Jaiotza herrialde nagusiak Dominikar Errepublika, Kolonbia, Nikaragua dira.

Amer
Euro
Amerika · % 77,8Europa · % 18,5Asia · % 3,7
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
3
Dominikar Errepublika
2
0
Kolonbia
4
2
Frantzia
1
0
Nikaragua
3
0
Ekuador
2
1
Peru
1
1
Venezuela
1
0
Alemania
1
1
Brasil
0
0
Honduras
1
0
Polonia
1
0
Txile
1
0
Txina
1
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 570 etxebizitza zeuden: 303 (% 53,2) nagusiak eta 267 (% 46,8) ez-nagusiak.[12]

570etxebizitza
303etxegune

Etxebizitza multzoa

303
267
Etxebizitza nagusia (303)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (267)

Guztira 303 etxegune zeuden, eta horietatik 108 (% 35,6) pertsona bakarrekoak ziren.[13]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 1108
2 pertsona73
3 pertsona47
4 pertsona54
5 edo gehiago21

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 666 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 36,5 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 22,1; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 28,1; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 13,4.[14] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 33,5 zen 2021ean eta % 36,5 2024an; beraz, 3,0 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 17,4 izatetik % 13,4 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 37,2 ziren, eta gizonen artean % 35,9; 1,4 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 18,8 eta gizonen % 9,0 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

666biztanle 15 urte edo +, 2024
% 36,5goi-mailako ikasketak+3,0 puntu 2021etik
% 13,4lehen hezkuntza edo gutxiago−4,1 puntu 2021etik
% 7,2ikasten ari dira, 2024
% 13,4
% 28,1
% 22,1
% 36,5
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 13,4Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 28,1Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 22,1Goi-mailako ikasketak · % 36,5
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024).

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 58,0 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 42,0 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Pertsona batek zuen doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 44,2 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 55,8. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,0 ziren.[14]

Ikasketa-maila xehatua
Ikasketarik gabe
% 0,0
Lehen hezkuntza
% 13,4
DBH eta antzekoak
% 28,1
Batxilergoa
% 9,8
Erdi-mailako LH
% 12,3
Goi-mailako LH
% 15,3
Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak
% 11,4
Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak
% 7,5
Masterrak eta espezialitateak
% 2,1
Doktoretzak
% 0,2
Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Améscoa Baja, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak243% 36,5132% 35,9111% 37,2
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa147% 22,197% 26,450% 16,8
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)187% 28,1106% 28,881% 27,2
Lehen hezkuntza edo gutxiago89% 13,433% 9,056% 18,8
Guztira666% 100,0368% 100,0298% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Améscoa Baja, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 33,5% 20,8% 28,3% 17,4660
2022% 34,6% 21,0% 28,3% 16,1671
2023% 34,8% 21,8% 28,0% 15,4664
2024% 36,5% 22,1% 28,1% 13,4666

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 7,2 ikasten ari zen (48 pertsona).[15] Ikasten ari zirenetatik, % 60,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 27,1 batxilergoan eta % 12,5 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 68,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 53,8; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 15,4 eta emakumeen % 9,1. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 89,3 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 35,1 eta 25–29 urtekoen % 15,2; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 0,9 baino ez.[16] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 27,3 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 30,8.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka
15–19 urte
% 89,3
20–24 urte
% 35,1
25–29 urte
% 15,2
30–34 urte
% 9,1
35–39 urte
% 3,6
40–44 urte
% 0,0
45–49 urte
% 2,5
50–54 urte
% 0,0
55 urte edo +
% 0,0
Egiten ari diren ikasketa-maila
Maila zehaztu gabe
% 0,0
Goi-mailako ikasketak
% 60,4
Erdi-mailako LH
% 12,5
Batxilergoa
% 27,1
DBH eta antzekoak
% 0,0
Lehen hezkuntza edo beheragokoa
% 0,0
Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 96,4 estatuan jaio zen, eta % 3,6 atzerrian.[14] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 35,4 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,1; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 66,7 eta % 0,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 38,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 18,9; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 22,2 eta % 16,7, hurrenez hurren.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 35,4
Goi-mailakoak
% 66,7
% 26,5
Batx. / erdi LH
% 16,7
% 29,0
DBH
% 16,7
% 9,1
Lehen H. edo gutx.
% 0,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 38,2
Goi-mailakoak
% 22,2
% 15,0
Batx. / erdi LH
% 44,4
% 27,9
DBH
% 16,7
% 18,9
Lehen H. edo gutx.
% 16,7
Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 7,2 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 8,3.[15] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 58,7 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 100,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 17.379 euro-koa zen[17], eta etxegune bakoitzeko 40.698 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 23.095 euro zen. Errenta gordina 20.846 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 47,7[18]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 29,4), beste diru-sarrerak (% 16,5), langabezia-prestazioak (% 2,9), beste prestazioak (% 3,5).

48%
29%
17%
Soldata · % 47,7Pentsioak · % 29,4Langabezia · % 2,9Beste prestazioak · % 3,5Beste sarrerak · % 16,5
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[19][oh 1]Udalerrian indizea 30 da, probintziakoaren (30,9) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,3 da, probintziakoaren (2,6) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Améscoa Baja udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 337 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 50,8; gainerako % 49,2 inaktibo zeuden (erretiratuak % 60,4, beste inaktiboak % 29,1 eta ikasleak % 10,4).[20] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,0 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 51,1 zen eta emakumezkoena % 50,5; langabezia-tasa, aldiz, % 6,4 eta % 10,0 zen, hurrenez hurren.[20]

Okupatuen kopurua 313 zen 2023ean, 2021eko 303etik gora.[21] Emakumeek okupatuen % 43,5 osatzen dute, eta gizonek % 56,5.

313okupatu, 2023+% 3,3 2021etik
% 43,5emakumeak okupatuen artean
% 50,8jarduera-tasa, 2024
% 8,0langabezia-tasa, 2024
% 46,8
% 29,7
% 14,3
Okupatuak · % 46,8Langabeak · % 4,1Ikasleak · % 5,1Erretiratuak · % 29,7Beste inaktiboak · % 14,3
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Améscoa Baja, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak310% 46,8175% 47,8135% 45,5
Langabeak27% 4,112% 3,315% 5,1
Inaktiboak326% 49,2179% 48,9147% 49,5
Guztira663% 100,0366% 100,0297% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 55,9), industria (% 25,6), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 9,9) eta eraikuntza (% 8,6).[21]

% 9,9
% 25,6
% 8,6
% 55,9
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 9,9Industria · % 25,6Eraikuntza · % 8,6Zerbitzuak · % 55,9

Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 24,3), ondoren merkataritza (% 12,8) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 9,9) datoz.

Jarduera-adar zehatzak
Manufaktura-industria
% 24,3
Merkataritza
% 12,8
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza
% 9,9
Eraikuntza
% 8,6
Osasuna eta gizarte-zerbitzuak
% 8,6
Ostalaritza
% 8,3
Administrazio publikoa
% 5,1
Hezkuntza
% 3,5
Gainerako 13 jarduera-adarrak
Jarduera profesionalak
% 3,2
Administrazio-jarduera lagungarriak
% 2,9
Garraioa eta biltegiratzea
% 2,9
Beste zerbitzu batzuk
% 2,6
Etxeetako jarduerak
% 2,2
Jarduera artistikoak eta aisialdikoak
% 1,6
Ur-hornidura eta hondakinak
% 1,3
Informazioa eta komunikazioak
% 1,3
Finantza- eta aseguru-jarduerak
% 1,0
Energia elektrikoa eta gasa
% 0,0
Higiezinen jarduerak
% 0,0
Erauzketa-industriak
% 0,0
Lurraldez kanpoko erakundeak
% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 61,7; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 24,6), eta oinarrizko okupazioak % 9,6.[22] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 71,2 eta emakumeen % 49,3).

% 24,6
% 61,7
% 9,6
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 24,6Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 61,7Oinarrizko okupazioak · % 9,6Ez dago jasota · % 4,2
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Améscoa Baja, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak77% 24,632% 18,145% 33,1
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak193% 61,7126% 71,267% 49,3
Oinarrizko okupazioak30% 9,611% 6,219% 14,0
Ez dago jasota13% 4,28% 4,55% 3,7
Guztira313% 100,0177% 100,0136% 100,0

Okupatuen % 72,8 besteren konturako langileak dira, eta % 27,2 norberaren konturakoak.[23]

% 24,3
% 60,4
% 12,5
Norberaren kontura, langileak dituena · % 2,9Norberaren kontura, langilerik gabe · % 24,3Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 60,4Besteren kontura, aldi baterakoa · % 12,5
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Améscoa Baja, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura85% 27,260% 33,925% 18,4
Besteren kontura228% 72,8117% 66,1111% 81,6
Guztira313% 100,0177% 100,0136% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 97,0 estatuan jaio zen, eta % 3,0 atzerrian.[20] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 49,0 okupatuak dira, % 37,1 erretiratuak, % 5,9 ikasleak, % 4,8 bestelako inaktiboak eta % 3,1 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 80,0 okupatuak dira, % 20,0 bestelako inaktiboak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 45,3 okupatuak dira, % 26,3 bestelako inaktiboak, % 19,6 erretiratuak, % 4,6 ikasleak eta % 4,2 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 46,7 okupatuak dira, % 40,0 bestelako inaktiboak eta % 13,3 ikasleak.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 49,0
Okupatuak
% 80,0
% 3,1
Langabeak
% 0,0
% 5,9
Ikasleak
% 0,0
% 37,1
Erretiratuak
% 0,0
% 4,8
Beste inakt.
% 20,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 45,3
Okupatuak
% 46,7
% 4,2
Langabeak
% 0,0
% 4,6
Ikasleak
% 13,3
% 19,6
Erretiratuak
% 0,0
% 26,3
Beste inakt.
% 40,0
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 96,5 estatuan jaio zen, eta % 3,5 atzerrian.[22] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 71,1 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 17,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 6,4 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 75,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 25,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 50,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 34,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,9 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 71,4 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 28,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 17,9
Goi eta erdi maila
% 25,0
% 71,1
Langile kualifikatuak
% 75,0
% 6,4
Oinarrizko okup.
% 0,0
% 4,6
Ez dago jasota
% 0,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 34,9
Goi eta erdi maila
% 0,0
% 50,4
Langile kualifikatuak
% 28,6
% 10,9
Oinarrizko okup.
% 71,4
% 3,9
Ez dago jasota
% 0,0
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[24] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 39,3 zerbitzuetan ari dira, % 32,9 industrian, % 14,5 eraikuntzan eta % 13,3 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,0 nekazaritzan ari dira, % 50,0 zerbitzuetan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 77,5 zerbitzuetan ari dira, % 17,8 industrian eta % 3,1 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 71,4 zerbitzuetan ari dira, % 28,6 nekazaritzan.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 13,3
Nekazaritza
% 50,0
% 32,9
Industria
% 0,0
% 14,5
Eraikuntza
% 0,0
% 39,3
Zerbitzuak
% 50,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 3,1
Nekazaritza
% 28,6
% 17,8
Industria
% 0,0
% 1,6
Eraikuntza
% 0,0
% 77,5
Zerbitzuak
% 71,4
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 104 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 6.930 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[25][oh 2]. Kopuru hori udalerriaren azalera (46,8 km²) baino handiagoa da, udalerrian kokatutako ustiategien lurrak beste udalerri batzuetan ere badaudelako[26]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 87 larre iraunkorrak (6.031 ha, 89 ustiategitan), % 12,9 lur goldagarria (891 ha, 70 ustiategitan), arbolak (6,6 ha, 17 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,39 ha, 17 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,33 ha, 3 ustiategitan)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria, lur-erabileraren arabera
13%
87%
Lur goldagarria · 891 ha (% 12,9)Larre iraunkorrak · 6.031 ha (% 87)Arbolak · 6,6 ha (% 0,1)Baratzeak · 0,39 ha (< % 0,1)Berotegiak · 0,33 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 2.635 behi, 27.519 ardi eta ahuntz (probintziako 3. kopururik handiena), 1.554 txerri eta 236.007 hegazti zeuden[27].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 470 gidari zeuden erroldatuta: 277 gizon (% 58,9) eta 193 emakume (% 41,1)[28]. Biztanleen % 64,5 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 784 ibilgailuk osatzen zuten: 465 turismo, 141 furgoneta, 83 kamioi, 35 motozikleta eta 13 ziklomotor[28]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 638 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik.

Turismoen batez besteko adina 14,5 urtekoa zen; turismoen % 4,9k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 18,1k 25 urte baino gehiago[28]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 70,8 diesel zen eta % 27,7 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,9; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,1k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 45,5k ez zuen etiketarik[oh 4].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
21%
30%
46%
0 etiketa · 11 (% 1,4)ECO · 13 (% 1,7)C etiketa · 163 (% 21)B etiketa · 235 (% 30,3)Etiketarik gabe · 353 (% 45,5)
Turismoak, adinaren arabera
9%
25%
43%
18%
< 4 urte · 23 (% 4,9)4–8 urte · 43 (% 9,2)8–15 urte · 117 (% 25,2)15–25 urte · 198 (% 42,6)≥ 25 urte · 84 (% 18,1)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxe zaharra Zudairitik gertu dagoen Bazarramendi izeneko gunean izan zen. Ondorengo udal eraikina Zudairiko kontzejuaren etxean egon zen. Gaur egungo udaletxea 1923an eraiki zen Luis Salvatierra arkitektoaren proiektuaren arabera. Udalak alkatea eta sei zinegotzi dauzka.

  • Helbidea: San Anton kalea, 30 (Zudairi kontzejua)

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko udal hauteskundeetan Basaula zerrendak lortu zituen zinegotzi guztiak, eta Diego Arturo Urra Velasco zerrendaburua bilakatu zen alkate. Baliogabeko botoak 5 izan ziren (emandako guztien %1,29) eta 14 boto zuri izan ziren (botoen %3,66). Abstentzioa %46,41koa izan zen.

Ameskoabarrengo Udala (2007)
AlderdiaBotoakZinegotziak
Basaula3474

2011n, Urra berriro atera zen alkate, ordukoan AIAB (Agrupacion Independiente Amescoa Baja) zerrendaren barneane. Beste bi zerrendak (Agrupacion Independiente Artaza eta Arrepuia) ere lortu zuten ordezkaritza.

Ameskoabarrengo Udala (2011)
AlderdiaBotoakZinegotziak
AIAB3015
Artaza741
Arrepuia641

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Ameskoabarrengo azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[29]
Crescente Zabala Arteta[29] 1979 1983 Agrupacion Independiente Amescoa
Jose Ignacio Goñi Aramendia[29] 1983 1987 Agrupacion Amescoa Baja
Juan Tomas Iriarte Valerdi[29] 1987 1991 Urederra
Jose Javier Saez de Jauregui Martinez de Guereñu[29] 1991 1995 Candidatura Urederra Independiente
Carlos Otamendi Baquedano[29] 1995 1999 Candidatura Unitaria de Amescoa San Anton
Jose Javier Saez de Jauregui Martinez de Guereñu[29] 1999 2003 Basaula
Jose Javier Saez de Jauregui Martinez de Guereñu[29] 2003 2007 Agrupacion Electoral de Amescoa Baja-Basaula
Diego Arturo Urra Velasco[29] 2007 2011 Basaula
Diego Arturo Urra Velasco[29] 2011 2015 Agrupacion Independiente Amescoa Baja
Martin Jose Lopez de Zubiria San Martin[29] 2015 2019 Agrupacion Independiente Amescoa Baja
Estibaliz Erdocia Ormazabal[29] 2019 2023 Agrupacion Independiente Amescoa Baja
Estibaliz Erdocia Ormazabal[30][31][32] 2023 Jardunean Agrupacion Independiente Amescoa Baja

Azpiegitura eta garraioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Automoviles Urederra autobus konpainiak Ameskoabarrengo Zudairi eta Barindanoko kontzejuak Lizarrarekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Balbino García de Albizu etnografo eta dibulgatzailea.

Balbino García de Albizu etnografo eta dibulgatzaileak hainbat ekimen eta ikerketa-proiektu bultzatu ditu, lau hamarkadatan, Ameskoako iragana ezagutzeko eta zabaltzeko. Nabarmena izan da Estellerriko Erriberako kultura tradizionala dibulgatzeako egin zuen lana.[33][34] Ameskoako historiarekin, toponimiarekin, abizenekin eta hizkuntzarekin lotutako gaiak aztertu ditu eta hainbat lan argitaratu ditu.[33] Bere jardunean kultura herrikoi eta tradizionala bultzatzen eta garatzen lagundu du.[35]

Elurtegiak eta txondorrak lantzen zituzten lanbide tradizionalak berreraikitzeko lan handia egin du.[34]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1986ko Euskararen Foru Legearen arabera, Eulate eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori zela-eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatzeko eta gune mistoan udalerri gehiago (horien artean Ameskoabarrena) sartzeko proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustekabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.[36] 2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak erabaki zuen eremu mistora sartzea Ameskoabarrena, beste 43 udalekin batean.[37]

2018ko datu soziolinguiskoen arabera, biztanleen %10,8 euskaldunak dira.[38]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ Euskaltzaindiaren 155. araua: «Nafarroako udal izendegia».
  5. ↑ Améscoa Baja. navarra.es (kontsulta data: 2024-1-23).
  6. ↑ Navarra: Población por municipios y sexo.. ine.es (kontsulta data: 2024-1-23).
  7. ↑ (Gaztelaniaz) Baja, Ayuntamiento del valle de Améscoa. «Ayuntamiento del valle Améscoa Baja. T. 948 539 008» www.amescoabaja.org (kontsulta data: 2024-01-11).
  8. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  9. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  10. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  11. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  12. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  13. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  14. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  15. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  16. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  17. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADHR errenta Nafarroa.tab.
  18. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADHR fuente Nafarroa.tab.
  19. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADHR gini erreferentziak.tab.
  20. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  21. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  22. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  23. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  24. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  25. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  26. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1636180.
  27. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  28. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-04-30).
  30. ↑ «Toki entitateen gida» Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioa (kontsulta data: 2025-03-29).
  31. ↑ (Gaztelaniaz) «Los vecinos de 54 ayuntamientos ya saben quién será su alcalde al concurrir solo una candidatura» Diario de Noticias de Navarra 2023-04-26 (kontsulta data: 2023-12-1).
  32. ↑ (Gaztelaniaz) «Todos los alcaldes y alcaldesas de Navarra, pueblo a pueblo» Diario de Noticias de Navarra 2023-06-18 (kontsulta data: 2025-03-19).
  33. 1 2 (Gaztelaniaz) «Balbino García de Albizu» Dialnet (kontsulta data: 2023-11-13).
  34. 1 2 (Gaztelaniaz) García, Kepa. (2022-12-23). «Balbino García de Albizu, premio por una vida dedicada a la Améscoa» Diario de Noticias de Navarra (kontsulta data: 2023-11-13).
  35. ↑ «Balbino García de Albizu ikertzaileak jaso du zortzigarren Txondorra Egun-ikatza saria» Ayuntamiento de Pamplona 2022-12-23 (kontsulta data: 2023-11-13).
  36. ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.
  37. ↑ Nafarroako 44 herri eremu mistora igaro dira. Eitb, 2017ko ekainak 22, eitb.eus (kontsulta data: 2023-11-30).
  38. ↑ Nafarroako datu soziolinguistikoak, 2018. gobiernoabierto.navarra.es (kontsulta data: 2023-12-1).

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ameskoabarrena&oldid=11760091"(e)tik eskuratuta