Edukira joan

Iturmendi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Iturmendi
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Iturmendiko bandera
Bandera

Iturmendiko armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Iruñea
EskualdeaBurunda, Sakana
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofiziala Iturmendi
AlkateaImanol Arbizu Perpiña
Posta kodea31810
INE kodea31130
Herritarraiturmendiar
Geografia
Koordenatuak42°53′22″N 2°07′07″W / 42.889444444444°N 2.1186111111111°W / 42.889444444444; -2.1186111111111
Azalera10 km²
Garaiera528 metro
Distantzia45 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria428 (2025:  −4)
alt_left 215 (%50,1) (%49,9) 214 alt_right
Dentsitatea42,8 bizt/km²
Zahartzea[1]% 11,16
Ugalkortasuna[1]‰ 0
Ekonomia
Jarduera[1]% 77,08 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 7,26 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2]% 64.3 + % 14.2 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [3]% 26.7 (2021)

Iturmendi[4] Nafarroa Garai mendebaldeko udalerri bat da, Iruñeko merindadekoa. Sakanako Burunda eskualdean dago, Urdiainen eta Bakaikuren artean dago, Arakil ibaiaren ondoan, Iruñea hiriburutik 45 kilometro mendebaldera. 428 biztanle zituen 2025. urtean.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakanako udalerri gehienen azalerak ipar-hegorako norabidea du, hau da, haraneko "xerra" bat da mendatetik mendatera doana. Norabide horretan luzeak dira; baina ekialde-mendebalde norabidean (Arakil ibaiaren norabidean), txikiak. Harana bera zabala eta laua da Arakil ibaiaren lasaiguneetan, baina alderik alde 500etik 1.000 metro arteko desnibelak ditu. Iturmendiren kasuan, hirigunea 528 metroko altitudean dago. Iparraldean, Aralarko lehen mendixkak daude (936 metroko Argonitz mendia) eta hegoaldean Urbasako mendilerroa (1.064 metrotan dago Santa Marina).

Ingurune naturala eta klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arakil ibaiak Burunda bailara zeharkatzen du mendebaldetik ekialderako norabidean, eta lasai pasatzen da Iturmenditik Urdiainetik datorrela eta Bakaikurantz doala. Ibilbide bera egiten du A-10 autobideak herria NA-2410 errepidearen ertzean dagoela Urdiain eta Bakaiku bitartean.

Herriak klima azpiozeanikoa dauka, euriak ugariak dira, neguak hotzak eta uda garaian garai lehor labur bat izaten da. Urteko batez besteko prezipitazioak 1.400 eta 1.600mm bitartekoak eta tenperatura 10 eta 12 gradu bitartekoa da. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira. Sakana osoan bezala, laino egunak ohikoak dira udaberrian eta udazkenean. Horrez gain, bi mendilerro alturen artean dagoenez, neguan, Iruñerrian baino hotz handiagoa egiten du, nahiz eta itsas mailatik altitudea ez oso handia izan.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturmendik Gipuzkoako Ataunekin egiten du muga iparraldean; Bakaikurekin, ekialdean; Urdiainekin, mendebaldean; eta Urbasako mendizerrarekin hegoaldean.

Mapa
Iturmendi eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren tamainaUrtea340360380400420440460189019201950198020102040IturmendiBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 214 gizon, 215 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.47
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
0.93
1.87
 
90-94
 
1.86
2.34
 
85-89
 
6.98
1.87
 
80-84
 
3.72
3.27
 
75-79
 
1.86
4.67
 
70-74
 
4.19
9.81
 
65-69
 
4.65
8.41
 
60-64
 
9.77
7.94
 
55-59
 
8.37
10.28
 
50-54
 
5.12
2.34
 
45-49
 
4.65
4.67
 
40-44
 
6.98
5.14
 
35-39
 
5.12
5.61
 
30-34
 
5.58
7.94
 
25-29
 
5.58
7.94
 
20-24
 
4.65
4.21
 
15-19
 
4.19
3.74
 
10-14
 
4.65
4.67
 
5-9
 
5.12
2.80
 
0-4
 
6.05
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−8−6−4−20246200820112014201720202023IturmendiHazkunde begetatiboa
Urtea2008200920112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 151−7−324−4−4−601−50−50
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[5] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea4444,54545,54646,54747,5200320072011201520192023IturmendiBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 44,3144,244,3444,5544,6245,114545,6746,5746,846,6245,8346,3845,5645,947,0946,3345,6945,2345,4946,5646,0546,12
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[6] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 36,7 udalerri berean jaioak ziren[7], probintziako batez bestekoaren (% 36,1) parean. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 14,5 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 11,4 —probintzian % 16,8—.

Udal
Prob
Best
Esta
Udalerri berean · % 36,7Probintzia berean · % 37,4Beste erkidegoa · % 14,5Estatutik kanpo · % 11,4
Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 51 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 51)[8]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Argentina, Venezuela dira.

Amer
Euro
Afri
Amerika · % 51Europa · % 9,8Afrika · % 37,3Asia · % 2
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
7
Maroko
12
5
Argentina
3
3
Venezuela
2
1
Ekuador
3
2
Alemania
0
0
Ameriketako Estatu Batuak
2
1
Dominikar Errepublika
1
1
Herbehereak
1
0
Honduras
2
0
Bangladesh
1
0
Italia
1
1
Kolonbia
0
0
Mexiko
1
0
Nikaragua
1
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 214 etxebizitza zeuden: 152 (% 71,0) nagusiak eta 62 (% 29,0) ez-nagusiak.[9]

214etxebizitza
152etxegune

Etxebizitza multzoa

152
62
Etxebizitza nagusia (152)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (62)

Guztira 152 etxegune zeuden, eta horietatik 34 (% 22,4) pertsona bakarrekoak ziren.[10]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 134
2 pertsona41
3 pertsona28
4 pertsona37
5 edo gehiago12

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 375 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 42,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 23,2; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 26,7; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,2.[11] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 37,7 zen 2021ean eta % 42,9 2024an; beraz, 5,2 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 11,0 izatetik % 7,2 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 47,0 ziren, eta gizonen artean % 39,1; 7,9 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 8,7 eta gizonen % 5,7 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

375biztanle 15 urte edo +, 2024
% 42,9goi-mailako ikasketak+5,2 puntu 2021etik
% 7,2lehen hezkuntza edo gutxiago−3,8 puntu 2021etik
% 26,7
% 23,2
% 42,9
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 7,2Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 26,7Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 23,2Goi-mailako ikasketak · % 42,9
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024).
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Iturmendi, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak161% 42,975% 39,186% 47,0
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa87% 23,246% 24,041% 22,4
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)100% 26,760% 31,340% 21,9
Lehen hezkuntza edo gutxiago27% 7,211% 5,716% 8,7
Guztira375% 100,0192% 100,0183% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Iturmendi, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 37,7% 23,0% 28,3% 11,0374
2022% 39,2% 22,7% 29,3% 8,8365
2023% 40,5% 24,5% 26,9% 8,2368
2024% 42,9% 23,2% 26,7% 7,2375
500 biztanletik beherako udalerrietan, INEk ikasketa-maila lau multzo nagusitan baino ez du argitaratzen, eta ez du jaiolekuaren araberako daturik ez ikasten ari direnei buruzkorik ematen.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko hamalau etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,68 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 17.811 euro-koa zen[12], eta etxegune bakoitzeko 45.516 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 24.518 euro zen. Errenta gordina 21.761 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 56,8[13]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 20,6), beste diru-sarrerak (% 17,9), langabezia-prestazioak (% 0,9), beste prestazioak (% 3,8).

57%
21%
18%
Soldata · % 56,8Pentsioak · % 20,6Langabezia · % 0,9Beste prestazioak · % 3,8Beste sarrerak · % 17,9
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[14][oh 1]Udalerrian indizea 29,4 da, probintziakoaren (30,9) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,4 da, probintziakoaren (2,6) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Iturmendi udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 208 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 55,8; gainerako % 44,2 inaktibo zeuden.[15] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,7 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 61,3 zen eta emakumezkoena % 50,0; langabezia-tasa, aldiz, % 5,1 eta % 13,2 zen, hurrenez hurren.[15]

Okupatuen kopurua 176 zen 2023ean, 2021eko 164etik gora.[16] Emakumeek okupatuen % 42,0 osatzen dute, eta gizonek % 58,0.

176okupatu, 2023+% 7,3 2021etik
% 42,0emakumeak okupatuen artean
% 55,8jarduera-tasa, 2024
% 8,7langabezia-tasa, 2024
% 50,9
% 44,2
Okupatuak · % 50,9Langabeak · % 4,8Inaktiboak · % 44,2
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Iturmendi, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak190% 50,9111% 58,179% 43,4
Langabeak18% 4,86% 3,112% 6,6
Inaktiboak165% 44,274% 38,791% 50,0
Guztira373% 100,0191% 100,0182% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 59,1), industria (% 32,4), eraikuntza (% 7,4) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,1).[16]

% 32,4
% 59,1
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 1,1Industria · % 32,4Eraikuntza · % 7,4Zerbitzuak · % 59,1

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 48,3; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 36,9), eta oinarrizko okupazioak % 10,2.[17] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 54,9), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 43,2).

% 36,9
% 48,3
% 10,2
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 36,9Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 48,3Oinarrizko okupazioak · % 10,2Ez dago jasota · % 4,5
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Iturmendi, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak65% 36,933% 32,432% 43,2
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak85% 48,356% 54,929% 39,2
Oinarrizko okupazioak18% 10,28% 7,810% 13,5
Ez dago jasota8% 4,55% 4,93% 4,1
Guztira176% 100,0102% 100,074% 100,0

Okupatuen % 75,0 besteren konturako langileak dira, eta % 25,0 norberaren konturakoak.[18]

% 25,0
% 75,0
Norberaren kontura · % 25,0Besteren kontura eta beste egoera bat · % 75,0
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Iturmendi, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura44% 25,032% 31,412% 16,2
Besteren kontura132% 75,070% 68,662% 83,8
Guztira176% 100,0102% 100,074% 100,0

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 143 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[19][oh 2]. Udalerriaren azalera 10 km² denez, NAE lurraldearen % 14,3 da[20]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 89 larre iraunkorrak (127 ha, 10 ustiategitan), % 10,7 lur goldagarria (15,3 ha, 3 ustiategitan), % 0,3 arbolak (0,41 ha, 2 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,04 ha, ustiategi batean)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
14%
86%
NAE · 143 ha (% 14,3)Gainerako azalera · 857 ha (% 85,7)
NAE, lur-erabileraren arabera
11%
89%
Lur goldagarria · 15,3 ha (% 10,7)Larre iraunkorrak · 127 ha (% 89)Arbolak · 0,41 ha (% 0,3)Baratzeak · 0,04 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 41 behi eta 297 ardi eta ahuntz zeuden[21].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 299 gidari zeuden erroldatuta: 182 gizon (% 60,9) eta 117 emakume (% 39,1)[22]. Biztanleen % 69,7 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 397 ibilgailuk osatzen zuten: 252 turismo, 42 furgoneta, 38 kamioi, 30 motozikleta eta 13 ziklomotor[22]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 587 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik.

Turismoen batez besteko adina 12,9 urtekoa zen; turismoen % 8,7k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 13,5k 25 urte baino gehiago[22]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 62,9 diesel zen eta % 35 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,8; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 4,9k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 33,8k ez zuen etiketarik[oh 4].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
32%
29%
34%
0 etiketa · 7 (% 1,8)ECO · 12 (% 3,1)C etiketa · 127 (% 32,5)B etiketa · 113 (% 28,9)Etiketarik gabe · 132 (% 33,8)
Turismoak, adinaren arabera
9%
15%
25%
38%
13%
< 4 urte · 22 (% 8,7)4–8 urte · 38 (% 15,1)8–15 urte · 63 (% 25)15–25 urte · 95 (% 37,7)≥ 25 urte · 34 (% 13,5)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Azpiegiturak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakanako udalerrien mapan, Urdiainen eta Bakaikuren artean dago Iturmendi, Arakil ibaiaren bidean.

La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

Memoria historikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errepresio politikoa Iturmendin euskal gatazkaren testuinguruan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen lehenengo erdialdean politikoki erlijiosoa, tradizionalista eta kontserbadorea izandako herri bat izanda ere, abertzaletasun iraultzailea besarkatu zuen gazte belaunaldi berri baten konpromezuak Iturmendi astindu zuen.

1978. urtearen urriaren 5ean, 19 urteko Julen Galartza Otxoerrarte ETAko kide iturmendiarra atxilotua izan zen, berarekin zihoazen Jose Flores Agirre eta Mikel Lopetegi Olasagarre lakuntzarrekin batera, Altsasutik Urbasara igotzeko errepidean Guardia Zibilarekin tiroketa latza izan ondoren.

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Iturmendi, 1961. urtean. Indalecio Ojangurenen argazkia.

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003an ezin izan zen hauteskunderik antolatu, aurkeztutako bi kandidaturak (Iturmendiko Abertzale Sozialistak eta Eusko Abertzale Ekintza) Espainiako Auzitegi Gorenak legez kanpo utzi zituelako. Kudeaketa batzordeko buru ―eta, beraz, alkate― Nicolás Arbizu Gabirondo aritu zen.

2007an ez zen zerrendarik aurkeztu eta Arbizuk segitu zuen jarduneko alkate[23].

2011-2019 artean Bittoriano Gabirondo Lanz herriko alkatea izan zen, hasierako legegintzaldian Bilduko eta geroago EH Bilduko alkatea bezala.

2019ko hauteskundeetan hautagai-zerrendarik aurkeztu ez zenez, 2020ko irailean Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak Kudeaketa Batzordea izendatu zuen, horretarako aurkeztu ziren herritarrek osatua. Kudeaketa batzorde horretako buru eta alkate Imanol Arbizu Perpiña da.

2023tik aurrera, herriko alkatea Kai Galartza Cervera "Herri Elkarlaneko" kidea da, Iturmendiko emakumezko lehenengo alkatea.

Udaletxea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea berez etxebizitza-eraikuntza zen, 1985ean udalak eraikina erosi zuen arte. Plazan dago, hiru solairu dauzka eta inguruko eraikuntzek duten estilo bera dauka, izkinetan harrizko hiru egitura. 1962an eraikuntza erabat zaharberritu zen.

  • HELBIDEA: Arrano Beltza kalea, 1

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979 geroztik, Iturmendiko Udalak alkate hauek izan ditu:

AGINTALDIA ALKATEA ZERRENDA KARGU HARTZEA
1979-1983 Juan Mª Lanz López De Goicoechea Independienteak 1979-04-19
1983-1987 Juan Lopez Lopez Independienteak 1983-05-23
1987-1991 Bittoriano Gabirondo Lanz Herri Batasuna 1987-06-30
1991-1995 Bittoriano Gabirondo Lanz Independienteak 1991-06-15
1995-1999 Arbizu Gabirondo, Nicolas Independienteak 1995-11-25
1999-2003 Julen Galartza Otxoaerrarte Euskal Herritarrok 1999-07-03
2003-2007 Nicolás Arbizu Gabirondo Kudeaketa Batzordea 2004-04-23
2007-2011 Nicolas Arbizu Gabirondo Kudeaketa Batzordea 2008-01-30
2011-2015 Bittoriano Gabirondo Lanz Bildu-Eusko Alkartasuna 2011-12-10
2015-2019 Bittoriano Gabirondo Lanz Bildu-Eusko Alkartasuna 2015-06-13
2020-2023 Imanol Arbizu Perpiñá Kudeaketa Batzordea 2020-10-23
2023-2027 Kai Galartza Cervera Herri Elkarlana 2023-12-16

Jaiak eta ospakizunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturmendiko jaiak uztaileko hirugarren astean ospatzen dira, Iruñeko San Fermin jaiak bukatu eta gero.

"Maiatza" pago-enborra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maiatzaren hasieran hainbat herritarren artean herriko plazan zutik kokatzen dute 20-25 metroko pago-enbor zuritu bat, eta maiatza osoa ematen du bertan udaberriaren lekuko moduan. Herriko plazan metro eta erdiko zuloa dago prestatuta enborra kokatu ahal izateko. Pagoa jasotzearen lana urtean 18 urte betetzen duten gazteen (kinto direnak) eta beren senideen artean antolatzen dute, eta gutxienez ordu erdiko lan ikusgarria izaten da. Lan horren lekuko makina bat jende izaten da, iturmendiarrak eta aldameneko herrietakoak ere. Bukaeran denendako "auzatea" izaten dela (hamaiketakoa). Maiatza joatearekin batera kentzen dute enborra plazatik eta bere tokia, eguzki erloju batek hartzen du. [24]

Zerbitzuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturmendi "Etxarri Aranazko Zerbitzuen Mankomunitateko" kidea da.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • San Miguel Arkaingeruaren parrokia: Barruan, Vianako Juan Bautista Susokoak eginiko Frantzisko Xabierkoaren irudi bat dago. Irudia alboko erretaulako goialdean ageri da. Egile berak, erretaula nagusia ere egin zuen 1740. urtean.
  • Iturmendiko ermitak:
    • Santa Marina: Auzokideek 1621ko abuztuaren 29 egindako bilkuran erabaki zuten baseliza eraikitzea. Harri-lanak Francisco de Igarçabal Azkoitiko bizilagunak egin zituen. Santa Marinan dago Urbasako mendilerroaren laugarren puntarik altuena dena 1.068 metrorekin. Mendebaldean Bargagain eta ekialdean Iruaitzeta mendiak ditu. Tontorrean Santa Marinako baseliza dugu. Iturmenditik, Urdiainetik eta Bakaikutik abiatuta igo daiteke, baita Ezkiza arrasotik ere.
    • Aizagakoa: Asuncion Andre Mariaren baseliza solidarioa da. Iturmendiko (Nafarroa) herritik 900 metro iparraldera eta Arakil ibaiaren ezkerreko ertzean kokatzen da, Burunda ibaia bezala ere ezagutzen dena.
    • Pilarra: Iturmendiko iparraldean dago Izara baino lehenago herritik gertuago. 1711n berreraiki zen. Bidearen ondoan dago. Esaten da XVII. mendean bertan herri bat zegoela.
    • San Pedro: Iturmendiko hegoaldean dago. 1260an eraiki zuten. Txorraldeko iturritik gorantz dago eta Santa Marinara igotzean edo jaistean ikusiko da.

Argazki galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturmendiar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  5. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  6. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  7. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  8. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  9. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  10. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  11. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  12. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADHR errenta Nafarroa.tab.
  13. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADHR fuente Nafarroa.tab.
  14. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADHR gini erreferentziak.tab.
  15. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  16. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  17. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  18. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  19. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  20. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1647946.
  21. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  22. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  23. ↑ Iturmendi[Betiko hautsitako esteka] Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioaren webgunean.
  24. ↑ Betelu Ganboa, Maider. (2016). Iturmendiko maiatza jasotzeko lanak. Guaixe, Sakanako aldizkaria (kontsulta data: 2017-11-05).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Iturmendi&oldid=11760179"(e)tik eskuratuta