Edukira joan

Ledea

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ledea
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Herriko ikuspegia hegoaldetik
Ledea bandera
Bandera

Ledea armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Zangoza
EskualdeaZangozerria
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
BarrutiaAgoitz
Izen ofiziala Liédena
Alkatea
(2019-2023)		Ricardo Murillo Delfa
(Ledeako Hiribildua)
Posta kodea31487
INE kodea31155
Herritarraledeatar, lediatar
Geografia
Koordenatuak42°36′47″N 1°15′53″W / 42.61316359°N 1.26485964°W / 42.61316359; -1.26485964
Azalera19,28 km²
Garaiera395-924 metro
Distantzia44,1 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria354 (2025:  3)
alt_left 171 (%48,6) (%51,4) 181 alt_right
Dentsitatea0,18 bizt/km²
Zahartzea[1]% 22,88
Ugalkortasuna[1]‰ 28,17
Ekonomia
Jarduera[1]% 70 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 10,93 (2013)
Euskara
Eremuaeremu ez-euskalduna
Euskaldunak[2]% 8.8 + % 13.6 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [3]% 
Datu gehigarriak
Sorrera1846 (independentzia)
Webguneawww.liedena.es

Ledea[4][a] (zaraitzueraz: Ledia)[b] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatua. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 44,1 kilometrora. Altuera 395 eta 924 metro artekoa du, eta 19,28 km²-ko azalera. 354 biztanle zituen 2025. urtean.

Ledea Urraul ibarrean dago geografikoki. Leireko mendilerroan eta haren oinean kokatzen da; Irati ibaiak Irunberriko arroila zeharkatzen du, eta Harriaren eta San Adrianen labarrak eratzen; Ledea herria Irati ibaiak bustitzen duen arro txiki bateko muino batean dago. Iruñea-Jaka eta Irunberri-Gallur errepideek zeharkatzen dute eta Pirinioetako autobiak inguratzen du, Zangozerriarentzat eta Aragoiko eremu mugakideentzat ezinbesteko komunikazio-lotunea osatuz.

Urraul ibarrekoa da geografikoki, baina ez administratiboki 1846tik, urte horretan udalerri independente bat bilakatu baitzen. Bertako biztanleak ledeatarrak (zaraitzueraz: lediatarrak) dira.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledea edo Ledia beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[5]

  • Ledena (918)
  • Liedena (1055)
  • Ledena (1104)
  • Liedena (1268)
  • Liedena (1366)
  • Liedena (1534)
  • Lidena (1587)
  • Liedena (1802)
  • Liedena (1926)
  • Ledia (1961)
  • Ledea (1990)

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ramon Menendez Pidalek herriaren izena Laetus latindar izenarekin lotzea proposatu zuen, ondoren Iberiar Penintsulan hedapen handia duen atzizki batekin. Hipotesi hori frogatzea zaila da, eta, gainera, Ricardo Zierbidek zaila ikusten du Liédena edo Ledea Laetus izenetik desbideratzea, li- silaba postonikaren (tonua duen silabaren ondoren dagoen silaba) kontserbazioa dela eta.

Gerhard Rohlfsek izen horretan ikusten du -na desinentzia, «historiaurreko garaietakoa».

Dena dela, antzinako izena Ledena izan zen, eta hortik sortu zen bai izen erromantze diptongatua, Liédena, bai bokalarteko -n- eta diptonga ez den Ledea galtzen duen euskalduna; gaur egun Ledia esaten dute zaraitzuerazko euskaldunek.

Herri-etimologiek "dena lohitsu" edo gaztelaniazko "helechal" (iraleku, irasail, garo-leku) azalpenekin lotzen dute.

Ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledeako armarriak honako blasoi hau du:[6]

« Hondo urdin batez eta aurrean bere kolorezko harrien arteko urrezko arku bakarreko zubi batez osatuta dago. »

Bandera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledeako banderak Ledeako armarria dauka hondo gorri baten gainean.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledea Urraul ibarrean barruan dago geografikoki, baina, administratiboki, udalerri independente da. Ibar hau Pirinioaurreko ibarra da, Longida, Itzagaondoa eta Ibargoiti ibarren eta Nabaskoze almiradioaren artean. Ibarra zeharkatzen du Irati eta Zaraitzu ibaiak, Aragoiibaiaren adarrek.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Ledea eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Inguru naturala eta kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledea Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da, Nafarroako hiriburutik 44 kilometrora. Herrira heltzeko N-240 errepidea hartu behar da Iruña-Oska norabidean. Zangozara doan NA-127 errepidearekin ere lotzen da.

Klima eta landaredia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledeako klima mediterraneo-kontinental motakoa da. Urteko batez besteko tenperaturak 12º eta 13º bitartekoak dira eta batez besteko prezipitazioak 600mm eta 100mm bitartekoak, altuera zein den. Urteko egun euritsuak 90 izaten dira, eta, oro har, udaberrian eta udazkenean metatzen dira, izan ere, udak lehor samarrak izaten dira. Alde termikoa nahiko nabaria da.

Basoak udalerriaren %3,9 baino ez dira, eta jatorrizko zuhaixkak eta hariztiak ia erabat galdu dira. Nafarroako hainbat udalerritan gertatu bezala, larizio pinu ugari birlandatu dira XIX. mendetik aurrera.

Estazio meteorologikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledean ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Esa pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 487 metrora, Nafarroako Gobernuak 1991an jarritako estazio meteorologikoa dago.[7]

    Datu klimatikoak (Esa, 1981-2020)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.0 24.0 28.2 30.2 35.0 40.7 43.0 42.0 40.0 32.0 25.6 19.0 43
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 9.0 11.1 14.7 17.1 21.2 25.9 29.7 29.5 25.7 19.7 13.1 9.4 18.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 5.0 6.3 9.3 11.6 15.3 19.3 22.2 22.3 19.2 14.3 8.8 5.6 13.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 0.9 1.6 3.8 6.3 9.5 12.6 14.8 15.0 12.7 9.0 4.5 1.9 7.7
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -13.0 -13.0 -10.0 -4.2 -1.0 2.4 5.8 5.0 -1.0 -3.4 -8.0 -13.0 -13
Batez besteko prezipitazioa (mm) 75.9 62.5 65.5 74.4 70.6 53.9 32.2 36.1 54.6 78.5 79.8 81.3 765.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 70.0 55.0 63.0 56.0 55.0 67.0 73.0 80.0 85.0 140.0 65.0 90.0 140.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 9.9 8.8 9.6 10.2 9.3 6.8 4.2 4.6 6.2 8.4 10.2 9.9 98.1
Elur egunak (≥ 1 mm) 1.3 0.9 0.5 0.2 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.3 0.7 3.8
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[8]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Erronkaribarreko armarria, mairuaren buruarekin Esako zubian
Iratiko trena Sarasate pasealekuan, Iruñean

Antzinaroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Brontze Aroko hiru aizkora leundu aurkitu zituzten. Saxo izeneko tokitik dator erromatarren garaiko hilobi-inskripzio bat. Erromanizazio handiko eremua da, haren lekukotza arkeologikoen arabera, hala nola Arroileko hiria (Ledeako erromatar villa), erromatarren garaikoa.

Erdi Aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri horretatik gertu, 905. urtean, Lope ben Muhammad banukasitarra eta Antso Gartzeitz Iruñekoa errege baskoi berriaren arteko topaketa izan zen.[argitu] Ez da ahaztu behar Erronkaribarreko armarrian mairu bat ageri dela, zubi baten gainean lepoa moztuta. Zubi hori, tradizio baten arabera, Esako zubia da, Ledearen parean, nahiz eta zubi hori ez den hain zaharra.

Antso Gartzeitz Iruñekoa erregeak 918an Leireko monasterioari hiribildua eman ziola alegatu zen arren, XI. mendean Almorabide leinuko arbasoek usurpatu egin zuten, Lope Lopitzek, ezizen horretako lehenak, 1104an abadia hori behin betiko besterendu zuen arte. Berezko urtean Iñigo Fortunitz uko egin zion Ledeako hiribilduaren gainean zuen eskubideari, Artaxotik gertu dagoen Santsoain hiribilduaren truke, gaur egun Urraulbeiti udalerrian. Ospitale bat egon zen, 1173an dokumentatua.[9]

Aro Modernoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1521eko maiatzean Nafarroaren errekonkista kanpainan, herritarrak okupatzaileen kontra altxa ziren Nafarroan zehar, baita Esan, Ledean eta Zangozan ere, nafar legitimisten tropak Pirinioak hegoaldera igaro ahala. Ledeatarrek Aragoira ihes egiten zuen gaztelar kontingentearen kontra borrokatzen parte hartu zuten.

1647an Ledeako Korredukoa zen, Urraul ibarra banatzen zen lau eremu erdi-autonomoetako bat, eta 1845ean udal-barruti bihurtu ziren. Hurrengo urtean, korredua desegin eta egungo Ledea eta Esa udalerriei bidea eman zien. Horiei, hurrenez hurren, Kortes eta Baldetorre herri hustuen terminoak gehitu zitzaizkien, horiek ere desagertutako banaketa administratiboan sartuta.

Aro Garaikidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendearen amaieran, lurrak lantzea zaila zen, ibaiaren beste aldean baitzeuden, eta zubia legoa erdi bat baino gehiagotik urrun, ibaia txalupaz zeharkatzeko. 1847an, 632 erreal zituen eskolak; parrokiako bikarioak Leireko monasterioa hornitu zuen 1830eko hamarkadara arte; bideak ferrazkoak ziren eta irin-errota bat zuten.[10] 1855eko maiatzaren 1eko desamortizazio legea betez, herri honetan 1865ean ehundegi bat eta 1872an errementeria bat saldu ziren.

Ledeako komunikazioak nabarmen hobetu ziren XIX. mendearen bigarren erdialdean eta, batez ere, XX. mendearen hasieran; zementu armatuzko eta burdinazko zubi bat eraiki zen Iratiko trenarentzat, eta, gainera, geltokia izan zuen Ledean bertan. Hori garrantzitsua zen Erronkaribarrerako eta Jazetaniarako autobus-lineekin konektatzean. Hogeiko hamarkadan irin-fabrika, bi eskola, bi olio-errota eta ehungintza bat zituen. Irakaskuntza hobetzeko eta karitatea gauzatzeko fundazio batek funtzionatzen zuen.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

354 biztanle zituen 2025. urtean Ledeak.[11]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
382 487 481 603 665 660 677 711 817 803 757 701 622 459 379 338 338 319 316
Biztanleriaren tamainaUrtea200300400500600700800189019201950198020102040LedeaBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 181 gizon, 171 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.58
0.00
 
95-99
 
1.17
0.55
 
90-94
 
2.92
3.31
 
85-89
 
1.75
3.31
 
80-84
 
2.92
8.29
 
75-79
 
4.68
5.52
 
70-74
 
7.02
4.97
 
65-69
 
7.02
4.97
 
60-64
 
5.85
6.63
 
55-59
 
8.77
9.94
 
50-54
 
7.02
6.63
 
45-49
 
4.09
4.97
 
40-44
 
7.02
6.08
 
35-39
 
7.02
3.87
 
30-34
 
5.26
4.42
 
25-29
 
6.43
6.08
 
20-24
 
4.68
4.97
 
15-19
 
4.09
6.08
 
10-14
 
1.75
4.97
 
5-9
 
7.02
4.42
 
0-4
 
2.92
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−6−4−2024200820112014201720202023LiédenaHazkunde begetatiboa
Urtea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 2−6−431−1−2−2−11321−11−10
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[12] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea464748495051200320072011201520192023LiédenaBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 46,4547,4947,4148,6447,8448,294848,1447,1847,5347,9349,4150,6850,2249,8949,9549,6250,147,9849,2848,747,2646,65
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[13] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 25,9 udalerri berean jaioak ziren[14], probintziako batez bestekoaren (% 36,1) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 16,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 14,2 —probintzian % 16,8—.

Udal
Prob
Best
Esta
Udalerri berean · % 25,9Probintzia berean · % 43Beste erkidegoa · % 16,8Estatutik kanpo · % 14,2
Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 69 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 63,8)[15]. Jaiotza herrialde nagusiak Ekuador, Paraguai, Errumania dira.

Amer
Euro
Amerika · % 63,8Europa · % 30,4Afrika · % 4,3Ozeania · % 1,4
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
5
Ekuador
12
3
Errumania
5
4
Paraguai
4
2
Honduras
5
3
Argentina
3
1
Bulgaria
3
3
Portugal
1
3
Italia
0
2
Maroko
1
0
Kolonbia
2
0
Bolivia
1
0
Moldavia
1
0
Nikaragua
1
0
Ukraina
1
0
Venezuela
1
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 271 etxebizitza zeuden: 137 (% 50,6) nagusiak eta 134 (% 49,4) ez-nagusiak.[16]

271etxebizitza
137etxegune

Etxebizitza multzoa

137
134
Etxebizitza nagusia (137)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (134)

Guztira 137 etxegune zeuden, eta horietatik 43 (% 31,4) pertsona bakarrekoak ziren.[17]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 143
2 pertsona44
3 pertsona27
4 pertsona13
5 edo gehiago10

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 307 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 32,6 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 22,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 30,9; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 13,7.[18] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 29,7 zen 2021ean eta % 32,6 2024an; beraz, 2,9 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 17,0 izatetik % 13,7 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 36,2 ziren, eta gizonen artean % 29,1; 7,1 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 19,5 eta gizonen % 8,2 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

307biztanle 15 urte edo +, 2024
% 32,6goi-mailako ikasketak+2,9 puntu 2021etik
% 13,7lehen hezkuntza edo gutxiago−3,3 puntu 2021etik
% 13,7
% 30,9
% 22,8
% 32,6
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 13,7Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 30,9Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 22,8Goi-mailako ikasketak · % 32,6
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024).
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Liédena, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak100% 32,646% 29,154% 36,2
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa70% 22,839% 24,731% 20,8
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)95% 30,960% 38,035% 23,5
Lehen hezkuntza edo gutxiago42% 13,713% 8,229% 19,5
Guztira307% 100,0158% 100,0149% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Liédena, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 29,7% 19,9% 33,3% 17,0276
2022% 31,0% 20,9% 32,9% 15,2277
2023% 31,7% 21,5% 32,4% 14,4284
2024% 32,6% 22,8% 30,9% 13,7307
500 biztanletik beherako udalerrietan, INEk ikasketa-maila lau multzo nagusitan baino ez du argitaratzen, eta ez du jaiolekuaren araberako daturik ez ikasten ari direnei buruzkorik ematen.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerrian hiru sektore nagusi daude: meatzaritza, industria eta nekazaritza. Meatzaritzaren kasuan, Leireko mendilerroko harrobi batzuk daude udalerrian bertan, kareharrizko agregakinak erauzteko eta kare industriala fabrikatzeko meategiak ustiatzen dituztenak. Industria, batez ere, Irunberrin eta Zangozan dago, eta bizilagunak inguruko udalerrietara joaten dira. Azkenik, nekazaritza udalerrian bertan garatzen da, Irati eta Aragoi ibaiek inguratutako ibar emankorra. XIX. mendean garia, ardoa eta garagarra biltzen ziren batez ere. XX. mendearen amaieran labore nagusiak zerealak, mahastiak eta olibadiak ziren.

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 16.540 euro-koa zen[19], eta etxegune bakoitzeko 40.724 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) parean dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 23.891 euro zen. Errenta gordina 20.020 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 50,9[20]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 23,9), beste diru-sarrerak (% 18,4), langabezia-prestazioak (% 2,7), beste prestazioak (% 4,1).

51%
24%
18%
Soldata · % 50,9Pentsioak · % 23,9Langabezia · % 2,7Beste prestazioak · % 4,1Beste sarrerak · % 18,4
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[21][oh 1]Udalerrian indizea 29,4 da, probintziakoaren (30,9) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,4 da, probintziakoaren (2,6) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Liédena udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 157 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 51,8; gainerako % 48,2 inaktibo zeuden.[22] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 12,7 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 55,1 zen eta emakumezkoena % 48,3; langabezia-tasa, aldiz, % 5,8 eta % 21,1 zen, hurrenez hurren.[22]

Okupatuen kopurua 130 zen 2023ean, 2021eko 128etik gora.[23] Emakumeek okupatuen % 41,5 osatzen dute, eta gizonek % 58,5.

130okupatu, 2023+% 1,6 2021etik
% 41,5emakumeak okupatuen artean
% 51,8jarduera-tasa, 2024
% 12,7langabezia-tasa, 2024
% 45,2
% 48,2
Okupatuak · % 45,2Langabeak · % 6,6Inaktiboak · % 48,2
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Liédena, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak137% 45,281% 51,956% 38,1
Langabeak20% 6,65% 3,215% 10,2
Inaktiboak146% 48,270% 44,976% 51,7
Guztira303% 100,0156% 100,0147% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 46,9), industria (% 40,0), eraikuntza (% 6,9) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 6,2).[23]

% 40,0
% 46,9
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 6,2Industria · % 40,0Eraikuntza · % 6,9Zerbitzuak · % 46,9

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 46,9; ondoren, oinarrizko okupazioak daude (% 23,1), eta zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak % 22,3.[24] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 51,3 eta emakumeen % 40,7).

% 22,3
% 46,9
% 23,1
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 22,3Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 46,9Oinarrizko okupazioak · % 23,1Ez dago jasota · % 7,7
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Liédena, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak29% 22,312% 15,817% 31,5
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak61% 46,939% 51,322% 40,7
Oinarrizko okupazioak30% 23,117% 22,413% 24,1
Ez dago jasota10% 7,78% 10,52% 3,7
Guztira130% 100,076% 100,054% 100,0

Okupatuen % 80,8 besteren konturako langileak dira, eta % 19,2 norberaren konturakoak.[25]

% 19,2
% 80,8
Norberaren kontura · % 19,2Besteren kontura eta beste egoera bat · % 80,8
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Liédena, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura25% 19,220% 26,35% 9,3
Besteren kontura105% 80,856% 73,749% 90,7
Guztira130% 100,076% 100,054% 100,0

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 455 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[26][oh 2]. Udalerriaren azalera 19,3 km² denez, NAE lurraldearen % 23,6 da[27]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 86,2 lur goldagarria (392 ha, 10 ustiategitan), % 13,8 arbolak (62,7 ha, 10 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,04 ha, ustiategi batean)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
24%
76%
NAE · 455 ha (% 23,6)Gainerako azalera · 1.473 ha (% 76,4)
NAE, lur-erabileraren arabera
86%
14%
Lur goldagarria · 392 ha (% 86,2)Arbolak · 62,7 ha (% 13,8)Baratzeak · 0,04 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 213 gidari zeuden erroldatuta: 123 gizon (% 57,7) eta 90 emakume (% 42,3)[28]. Biztanleen % 60,5 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 311 ibilgailuk osatzen zuten: 201 turismo, 33 furgoneta, 27 motozikleta, 25 kamioi eta 13 ziklomotor[28]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 571 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik.

Turismoen batez besteko adina 12,7 urtekoa zen; turismoen % 10,4k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 11,9k 25 urte baino gehiago[28]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 54,9 diesel zen eta % 42,2 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 2,3; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 7,1k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 37,3k ez zuen etiketarik[oh 4].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
28%
27%
37%
0 etiketa · 10 (% 3,2)ECO · 12 (% 3,9)C etiketa · 87 (% 28,2)B etiketa · 84 (% 27,3)Etiketarik gabe · 115 (% 37,3)
Turismoak, adinaren arabera
10%
18%
22%
38%
12%
< 4 urte · 21 (% 10,4)4–8 urte · 36 (% 17,9)8–15 urte · 44 (% 21,9)15–25 urte · 76 (% 37,8)≥ 25 urte · 24 (% 11,9)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledeako udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Ricardo Murillo Delfa da, Ledeako Hiribildua zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Alderdia Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Ledeako Hiribildua - - - - - - - - - 7 5
Ledeatar Alternatiba - - - - - - - - - - 2
Aspra - - - - - - 7 7 7 - -
Jasokundea - - - - - 7 - - - - -
Irati - 4 4 7 - - - - - - -
San Frantzisko Xabierrekoa - - 3 - - - - - - - -
Ledeako Talde Inndependentea 7 3 - - - - - - - - -
Izquierda Autanomistako Udalak 0 - - - - - - - - - -
Ezkerren Nafar Batasuna 0 - - - - - - - - - -

Foru hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Navarra Suma 69 37,50 -
 Nafarroako Alderdi Sozialista 62 33,70 ▲ 15
 Geroa Bai 17 9,24 ▲ 8
 Ahal Dugu 16 8,70 ▼ 18
 Euskal Herria Bildu 15 8,15 ▲ 2
 Izquierda-Ezkerra 2 1,09 ▼ 3
 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 1 0,54 ▼ 0
 Vox 1 0,54 -
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Nafarroako Alderdi Sozialista 47 26,26 ?
 Nafar Herriaren Batasuna 44 24,58 ?
 Ahal Dugu 34 18,99 ?
 Euskal Herria Bildu 13 7,26 ?
 Geroa Bai 9 5,03 ?
 Nafarroako Alderdi Popularra 8 4,47 ?
 Herritarrak - Herritarron Alderdia 7 3,91 ?
 Izquierda-Ezkerra 5 2,79 ?
 Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 3 1,68 ?
 Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 1 0,56 ?
 Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 1 0,56 ?
 Libertate Nafarra 1 0,56 ?

Udala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

  • HELBIDEA: Eskolen Kalea, 2

Egungo banaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledeako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Ricardo Murillo Delfa da, Ledeako Hiribildukoa. Zinegotziak 6 daude:[29]

  • Miguel Monreal Vidal (Ledeako Hiribildua)
  • Ana Carmen Navarro Ariña (Ledeako Hiribildua)
  • Cristina Latorre Yoldi (Ledeako Hiribildua)
  • Ana Araus Lamperez (Ledeako Hiribildua)
  • Susana Oyaga Villanueva (Ledeatar Alternatiba)
  • Alvaro Leoz Laquidain (Ledeatar Alternatiba)

Batzordeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledeako Udalan 6 batzorde ditu. Horietako bakoitzaren buruan hautetsi bat dago:[29]

  • Osasuna
  • Nekarazitza, Mendiak, Komunalak, Lursailak eta Bideak
  • Hezkuntza, Kultura, Jaiak, Kirola eta Gazteria
  • Kontuak
  • Kontratazio Iraunkorra eta Obra Publikoak
  • Hirigintza eta Obra Partikularrak

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979tik, Ledeak 5 alkate izan ditu:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[30]
Babil Areso Artajo[31] 1979 1983 Ledeako Talde Inndependentea
Silverio Artajo Carlos[31] 1983 1995 Irati
Silverio Artajo Carlos[31] 1995 1999 kudeaketa-batzordea
? 1999 2003 Jasokundea
Maria Beatriz Lucia Olleta Sanchez[32] 2003 2015 Aspra
Ricardo Murillo Delfa[33] 2015 jardunean Ledeako Hiribildua

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

Gainera, La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Ledea Zangoza, Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ledea atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[34]

Koldo Zuazok, 2010ean, Ledea ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[35]

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Ledea eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 2,40k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 2,36k eta 2018n % 3,20k.

Hezkuntzari dagokionez, Irunberriko ikastola zentrorik gertuena dute ledeatarrek.

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ledeatar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /léð̞e.a/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza lehengo silaban
  2. ↑ /léð̞i.a/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza lehengo silaban
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  5. ↑ «Ledea - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2021-08-30).
  6. ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (kontsulta data: 2021-08-31).
  7. ↑ «Estazioko datuak - Meteo Navarra» meteoeu.navarra.es (kontsulta data: 2021-12-24).
  8. ↑ Esako estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).[Betiko hautsitako esteka]
  9. ↑ Nafarroako Entziklopedia Handia | LEDEA. (kontsulta data: 2022-01-02).
  10. ↑ «LEDEA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2022-01-02).
  11. ↑ «Ledea» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (kontsulta data: 2021-08-31).
  12. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  13. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  14. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  15. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  16. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  17. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  18. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  19. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADHR errenta Nafarroa.tab.
  20. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADHR fuente Nafarroa.tab.
  21. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADHR gini erreferentziak.tab.
  22. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  23. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  24. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  25. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  26. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  27. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1647968.
  28. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  29. 1 2 (Gaztelaniaz) FLiTTeR. «Udalbatza» Ledeako Udala (kontsulta data: 2022-01-02).
  30. ↑ (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-05-05).
  31. 1 2 3 «LEDEA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2022-05-03).
  32. ↑ (Gaztelaniaz) DN.es. (2011-05-01). «Ledeako IND HAUTESKUNDE-NEKAZARITZAREN hautagaitza» diariodenavarra.es (kontsulta data: 2022-05-03).
  33. ↑ (Gaztelaniaz) Noticias, Diario de. «Aurrera K. E., 102 urteko historia» www.noticiasdenavarra.com (kontsulta data: 2022-05-03).
  34. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  35. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ledea&oldid=11760316"(e)tik eskuratuta