Zarrakaztelu

Zarrakaztelu
Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Elizako enparantza, jaietan
Bandera Armarria
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Nafarroa Garaia
Merindadea	Tutera
Eskualdea	Erdialdea
Administrazioa
Estatua	Espainia
Erkidegoa	Nafarroa
Barrutia	Tutera
Izen ofiziala	Carcastillo
Alkatea (2023-)	Olaia Fraile Gracia (independenteak)
Posta kodea	31310
INE kodea	31067
Herritarra	zarrakazteluar, kargastuluar
Geografia
Koordenatuak	42°21′04″N 1°24′55″W
Azalera	97,3 km²
Garaiera	326-511 metro
Distantzia	68,7 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria	2.408 (2025:  −3)
1.198 (%49,7)   (%50,3) 1.213
Dentsitatea	2,47 bizt/km²
Zahartzea	% 16,86
Ugalkortasuna	‰ 24,69
Ekonomia
Jarduera	% 73,54 (2011)
Desberdintasuna	% 0 (2011)
Langabezia	% 12,09 (2013)
Euskara
Eremua	eremu ez-euskalduna
Euskaldunak	% 1.8 + % 13.0 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera	%
Datu gehigarriak
Sorrera	X. mendea
Webgunea	www.carcastillo.es

Zarrakaztelu (aezkeraz: Zarakastelu; erronkarieraz: Kargastulu) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Tuterako merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 68,7 kilometrora. Altuera 326 eta 511 metro artekoa da, eta 97,30 km²-ko azalera hartzen du. 2.408 biztanle zituen 2025. urtean.

Zarrakaztelu Aragoiko Erriberako herri nagusia da. Aragoi ibaiaren ezkerraldean dago, zeharkatzen duen Erriberako lehen herria delarik. Udalerriak ibaiaren ertzetik Errege Bardearen hasieraraino hartzen du, Figarol herria barne. Herria hiri-unitate kohesionatu gisa aurkezten da, herriko alde zaharraren inguruan sortua, Elizako enparantzako erdigune gisa. Hegoaldeko muturra gainerakoak baino gehiago nabarmentzen da, XX. mendeko hiri-hedapenengatik, nahiz eta herriak, funtsean, jatorrizko kale-bilbadura mantentzen duen, ez, ordea, eraikinak. Bere mugartean leku nabarmenak daude, hala nola Olibako monasterioa edo Bi Erresumen urmaela.

Bertako biztanleak zarrakazteluarrak (erronkarieraz: kargastuluarrak) dira.

Izena

Zarrakaztelu edo Zarakastelu edota Kargastulu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

• gaztelaniaz: Carcastillo
• nafar erromantzez edo aragoieraz: Carcastiello

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

• Carocastello (1129)
• Carocaster (1076)
• Caracastell (1150)
• Carcastellum (1162)
• Carcastello (1162)
• Carcastiello (1225)
• Carcastieyllo (1266)
• Cascatiello (1269)
• Carcastieylo (1311)
• Carcastiello (1342)
• Carcastillo (1366)
• Carcastillo (1499)
• Carcastro (1587)
• Sarracastello (1638)
• Carcastillo (1829)
• Carcastillo (1911)
• Zarrakaztelu (1961)
• Zarrakaztelu (1990)

Etimologia

Herriko izen tradizionala beti izan da, sortu zenetik, erromantzez: Carcastillo edo Carcastiello. Bere esanahia "Carko gaztelua" da. Julio Caro Baroja arduratu da gehien izen horretaz, Karkar eta Santakara izenekin erlazionatuz eta karatarren baskoi tribuaren presentziarekin lotuz. Horrek "gara" (goratasuna, altuera) euskal hitzan pentsarazten dio, baina ez du baztertzen "caraca" edo "characa" bezalako izen iberiarrekin zerikusia izatea, horien arabera Karcarrek "gaztelua" esan nahiko bailuke.

Carocastello 1129. urteko izenaren formaren kasuan, haren arabera pentsa liteke beti izen indigena gutxi gorabehera, Carus edo Caro izen erromatarra delako, baina onomastika zeltiberieran ere agertzen da. Dokumenturen batean, Caro Castro gisa ere agertzen da izena, eta horrek, Castellum eta Castrum hitzen aldi bereko erabilera baieztatzeaz gain, Punicastro izena ekarriko lioke gogora Caro Barojari, Berrotzako beste gaztelu ospetsu bat, Punius Erdi Aroko antroponimian dokumentatzen dena. Ricardo Zierbidek ideia horien berri eman du.

Izen horren euskal bertsioa, ziurrenik, Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkaribarreko euskaldunen euskal ahoskerara egindako erromantze izenaren egokitzapen batetik sortuko da; izan ere, ibarretako pasabide hau maiz erabiltzen zuten Errege Bardeako larreen eta Pirinioetako ibarren artean. Aezkoan, Zarakastelu izena jaso da; Zaraitzun, Zarrakaztelu (Euskaltzaindiaren arabera, forma ofiziala); eta Erronkaribarren, Kargastulu.

1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan Larrate nolabait euskaratuta, eta 1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Zaharrakaztelu forma proposatzen zuen, eta 1990ean Zarrakaztelu aukeratu zuen arren.

Ezaugarriak

Armarria

Zarrakazteluko armarriak honako blasoi hau du:

«

Hondo zuri batez eta aurrean lau dorredun urrezko gaztelu batez osatuta dago. Gazteluak bi leiho biribil ditu goikaldean, eta eskailerak dituen ate bat behealdean.

»

Bandera

Zarrakazteluko banderak Zarrakazteluko armarri dauka hondo arre baten gainean.

Geografia

Zarrakaztelu Erdialdea eskualdean dago, Aragoiko Erribera eremu naturalean.

Inguru naturala eta kokapena

Zarrakaztelu Nafarroako hegoaldean dago, Tuterako merindadearen ipar-ekialdean, Aragoiekin mugan. Herria, Nafarroako hiriburutik 70 kilometrora dago.

Klima eta landaredia

Zarrakazteluk klima mediterraneo-kontinentala dauka, 12,9 gradu batez beste (baxuena 4,3 urtarrilean eta altuena 22,0 gradu abuztuan) eta 475mm prezipitazio urtero. Urteroko egun euritsuak 70 izaten dira, gehienbat udaberri eta udazkenean. Urte osoan zehar haizerik ohikoena iparreko Ziertzoa da, baina udan hegoaldeko haizeak tenperaturak 35 gradutik gora igoarazten ditu.

Herriaren inguruan laborantza lurrak nagusi diren arren, pinu zumelak aurki daitezke oraindik ere udalerriko gune jakin batzuetan, batzuk berez hazitakoak, eta beste batzuk XIX. mendetik aurrera birlandaturikoak. Horrez gain, sastraka eta zuhaixkak aurki daitezke.

Estazio meteorologikoak

Zarrakaztelun dagoen, itsasoaren mailatik 343 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago.

Datu klimatikoak (Zarrakaztelu, 1937-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	18.5	22.0	27.0	30.0	36.0	38.5	41.5	40.5	37.0	30.5	24.6	20.0	41.5
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	9.6	12.0	15.7	17.9	22.8	27.6	30.5	30.1	25.5	19.9	13.6	9.8	19.6
Batez besteko tenperatura (ºC)	5.5	6.9	9.9	12.0	16.3	20.5	22.9	22.7	18.9	14.5	9.1	5.9	13.8
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	1.3	1.8	4.0	6.0	9.9	13.4	15.3	15.4	12.3	9.0	4.6	2.0	7.9
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-8.2	-9.0	-6.5	-3.0	0.6	4.4	5.4	5.2	2.0	-1.9	-8.5	-10.0	-10
Batez besteko prezipitazioa (mm)	28.9	25.2	31.6	54.7	44.9	36.1	25.1	22.8	41.7	56.9	46.7	43.0	457.5
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	25.3	17.9	37.0	48.5	30.0	70.0	48.2	43.0	83.0	57.0	55.6	38.6	83.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	8.6	7.4	7.5	9.1	8.7	5.7	4.1	4.1	5.6	8.6	9.3	9.8	88.5
Elur egunak (≥ 1 mm)	0.7	0.8	0.4	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.5	2.4
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua

---

---

Historia

Porcius Felixen hilarria.Nafarroako Museoan dago ikusgai (IRMN, 39; AE, 1962, 398). Olibako monasterioan aurkitu zuten baina Zarrakastelukoa dela uste da.

Bere mugartean Congosto historiaurreko aztarnategia dago. 252. urtean datatutako miliarri bat aurkitu zen, bai eta Porcius Felix izeneko erromatar garaiko pertsona baten lurperatze-lekua adierazten duen forma prismatiko oso apainduko hilobi-estela bat ere. Inskripzioak honela dio, bertsio baten arabera:

Porcius / Felixs, k(a)resis / an(norum) LXX. H(ic) s(itus) d(e) s(uo) / Se vivo fe(cit)

Honela itzultzen dena: Porciustar Felix, Caratarra, 70 urtekoa, hemen datza. Bere diruaz egin zuen hilobia bizirik zegoenean.

Abd ar-Rahman III.a 924an jabetu zen bere gazteluaz, Iruñeko kanpainan. X. mendean, Iruñeko Erresumako postu aurreratu gisa ageri da musulmanekiko mugan. Ingurunetan, Erdi Aroko aztarna ugari aurkitu dira, Billazurrutz, Encisa, Castelmunio, Markuella, Puiu, Oliba eta Samasi. Herri hauek guztiak udalerri independente izan ziren, Olibako monasterioko jaurerrian sartu aurretik. Alfontso I.a Nafarroakoak 1129. urtearen inguruan Medinaceliko forua eman zien bere biztanleei, baina, Alfontso II.a Aragoikoa, eta 1163 hurrengo urtean Antso VI.a Nafarroakoa errege nafarrak Olibako monasterioa sortu zuten, eta hari lotuta geratu zen eliz jaurerri gisa. Karlos II.a Nafarroakoak argitu zuen goi-jurisdikzioa koroari zegokiola 1351an. Zenobio horrek tokiko eliza ere lortu zuen 1166an, Antso V.a Ramiritz erregeak Montearagongo abadiari esleitu ziona 1093an. Herriak, jarlekua izan zuen Nafarroako Gorteetan, eta Kontuen liburuetan Erriberako edo Tuterako merindadeko herri moduan agertu zen beti.

1443an Karlos IV.a Nafarroakoa Bianako printzeak, Bardeako larre eta uren erabileraren inguruko eskubidea eman zien zarrakazteluarrei, eskubide hori gaur egun mantentzen delarik. Herria, gune estrategikoan kokatzen zen, Aragoi ibaia txalupaz igarotzeko, Erronkaribarretik zetozen almadilarientzako, eta Olibako monasteriotik hurbil egoteagatik ordaindu beharreko bidesariak zirela eta. Horrez gain, Erronkaritik Bardeara joaten ziren artzainek, Zarrakaztelutik igaro beharra zuten derrigorrez.

Zarrakaztelu abadia-hiribildu gisa mantendu zen, XIX. mendearen lehen erdian jaunen jurisdikzioak desagertu ziren arte. Ordurarte, beraz, Olibarena izan zen bere historia nagusia, harena baitzen eta, horregatik, abadeak hura gobernatzen zuen alkate arrunta izendatzen baitzuen. 1802an 1262 lur ureztatu lapurtu zituela kalkulatu zuten. 1850ean Garda Zibilaren kuartela, urtean 2000 erreal jasotzen zituen maisuaren eskola, ur libragarrien iturri bat eta irin-errota bat zituen, zeinetara Sauseko biztanleria ere joaten zen.

Nafarroako landa-biztanleriaren salbuespenez, berea ia etenik gabe handitu zen XIX. mendearen bigarren erdian, 1850 inguruan 546 ziren, 1418 1900ean, 2291 1920an; eta Udalak erabaki behar izan zuen zabalgune bat egitea, herriaren ingurabide-eremu baten mugapearen bidez. Garai honetarako (1920), Zarrakazteluk irin fabrika bat, ehungintza, hiru txokolate fabrika eta udal aurrekontuak eta auzokideen karitateak eutsitako ospitale bat zituen. Ibaia bideratzeko lanak egin ziren, ibaiertzak higatuz eta laborantzako lurrak mehatxatuz. Mahastia XIX. mendearen amaieran suntsitu zuen mahats-zorriak, eta horrek labore hori uztera eta zerealista bihurtzera bultzatu zituen nekazariak.

Azken urteotan, 2022ko udan eta 2025ekoan herriak sute nabarmenak jasan ditu.

Demografia

2.408 biztanle zituen 2025. urtean Zarrakazteluk.

1842	1857	1860	1877	1887	1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2011	2021
546	1000	1045	1230	1309	1337	1409	1674	2224	2241	2409	2447	2928	2837	2678	2572	2631	2565	2487

Oharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.

Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 1.213 gizon, 1.198 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.00   100+   0.08 0.33   95-99   0.50 0.99   90-94   2.17 1.90   85-89   2.59 2.97   80-84   4.09 3.96   75-79   4.76 6.27   70-74   4.34 7.17   65-69   6.01 8.24   60-64   8.51 8.82   55-59   9.02 6.10   50-54   6.68 6.76   45-49   5.01 6.35   40-44   4.51 6.35   35-39   6.59 5.77   30-34   6.26 6.18   25-29   6.68 5.11   20-24   4.84 5.11   15-19   4.59 3.54   10-14   4.51 4.04   5-9   4.51 4.04   0-4   3.76
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística

Hazkunde begetatiboa

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Batez besteko adina

Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 40,2 udalerri berean jaioak ziren, probintziako batez bestekoaren (% 36,1) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 15 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 14,7 —probintzian % 16,8—.

Udal

Prob

Best

Esta

Udalerri berean · % 40,2Probintzia berean · % 30,2Beste erkidegoa · % 15Estatutik kanpo · % 14,7

Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 433 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 49,9). Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Bolivia, Peru dira.

Amer

Euro

Afri

Amerika · % 49,9Europa · % 12,2Afrika · % 36,7Asia · % 1,2

Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.

◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►

87

Maroko

66

67

Bolivia

72

14

Peru

12

7

Errumania

8

2

Kolonbia

11

7

Portugal

4

4

Bulgaria

4

3

Ekuador

4

2

Frantzia

5

1

Nikaragua

5

3

Argentina

2

3

Venezuela

2

1

Dominikar Errepublika

3

2

Txina

2

1

Ameriketako Estatu Batuak

2

1

Brasil

2

2

Suitza

1

1

Ghana

1

1

Nigeria

1

1

Senegal

1

0

Alemania

1

0

Belgika

1

0

Honduras

1

1

Italia

0

0

Lituania

1

1

Mexiko

0

1

Pakistan

0

0

Ukraina

1

Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 1.453 etxebizitza zeuden: 963 (% 66,3) nagusiak eta 490 (% 33,7) ez-nagusiak. Kontsumo elektrikoaren arabera, 162 (% 11,1) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 251 (% 17,3) hutsik zeuden.

1.453etxebizitza

963etxegune

251hutsik (% 17,3)

Etxebizitza multzoa

963

490

Etxebizitza nagusia (963)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (490)

Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)

1.040

162

251

Okupatuak (1.040)Noizbehinkakoak (162)Hutsik (251)

Guztira 963 etxegune zeuden, eta horietatik 264 (% 27,4) pertsona bakarrekoak ziren.

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 1264

2 pertsona273

3 pertsona194

4 pertsona152

5 edo gehiago80

Hezkuntza-maila

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 2.116 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 20,7 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 20,2; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 44,7; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 14,5. Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 19,6 zen 2021ean eta % 20,7 2024an; beraz, 1,1 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 14,2 izatetik % 14,5 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 22,6 ziren, eta gizonen artean % 18,8; 3,8 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 16,8 eta gizonen % 12,2 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.

2.116biztanle 15 urte edo +, 2024

% 20,7goi-mailako ikasketak+1,1 puntu 2021etik

% 14,5lehen hezkuntza edo gutxiago+0,2 puntu 2021etik

% 7,3ikasten ari dira, 2024

% 14,5

% 44,7

% 20,2

% 20,7

Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 14,5Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 44,7Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 20,2Goi-mailako ikasketak · % 20,7

Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024).

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 56,3 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 43,7 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 9 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 48,0 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 52,0. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 3,8 ziren.

Ikasketa-maila xehatua

Ikasketarik gabe

% 3,8

Lehen hezkuntza

% 10,7

DBH eta antzekoak

% 44,7

Batxilergoa

% 9,7

Erdi-mailako LH

% 10,5

Goi-mailako LH

% 9,0

Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak

% 6,5

Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak

% 2,8

Masterrak eta espezialitateak

% 1,8

Doktoretzak

% 0,4

Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.

Sexuaren araberako banaketa

15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Carcastillo, 2024

Ikasketa-maila	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Goi-mailako ikasketak	437	% 20,7	202	% 18,8	235	% 22,6
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa	427	% 20,2	231	% 21,5	196	% 18,8
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)	946	% 44,7	512	% 47,6	434	% 41,7
Lehen hezkuntza edo gutxiago	306	% 14,5	131	% 12,2	175	% 16,8
Guztira	2.116	% 100,0	1.076	% 100,0	1.040	% 100,0

Urtez urteko bilakaera

Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Carcastillo, 2021–2024

Urtea	Goi-mailakoak	Batx. / erdi LH	DBH	Lehen H. edo gutx.	15 urte edo +
2021	% 19,6	% 20,2	% 46,0	% 14,2	2.139
2022	% 20,2	% 19,7	% 46,1	% 14,1	2.104
2023	% 20,2	% 19,8	% 45,8	% 14,1	2.114
2024	% 20,7	% 20,2	% 44,7	% 14,5	2.116

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 7,3 ikasten ari zen (155 pertsona). Ikasten ari zirenetatik, % 43,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 30,3 batxilergoan, % 16,8 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 9,0 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 53,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 31,0; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 25,4 eta emakumeen % 9,5. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 85,6 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 24,6 eta 25–29 urtekoen % 6,3; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 0,9 baino ez. 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 28,1 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 15,8.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka

15–19 urte

% 85,6

20–24 urte

% 24,6

25–29 urte

% 6,3

30–34 urte

% 6,1

35–39 urte

% 1,3

40–44 urte

% 0,0

45–49 urte

% 1,3

50–54 urte

% 1,8

55 urte edo +

% 0,1

Egiten ari diren ikasketa-maila

Maila zehaztu gabe

% 0,0

Goi-mailako ikasketak

% 43,2

Erdi-mailako LH

% 16,8

Batxilergoa

% 30,3

DBH eta antzekoak

% 9,0

Lehen hezkuntza edo beheragokoa

% 0,6

Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 82,1 estatuan jaio zen, eta % 17,9 atzerrian. Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 22,4 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,9; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 2,1 eta % 27,2, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 26,3 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 11,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 5,9 eta % 39,9, hurrenez hurren.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 22,4

Goi-mailakoak

% 2,1

% 22,7

Batx. / erdi LH

% 15,7

% 46,0

DBH

% 55,0

% 8,9

Lehen H. edo gutx.

% 27,2

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 26,3

Goi-mailakoak

% 5,9

% 19,4

Batx. / erdi LH

% 16,5

% 42,6

DBH

% 37,8

% 11,7

Lehen H. edo gutx.

% 39,9

Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 7,9 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 4,5. Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 44,9 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 29,4 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Ekonomia

Lur ureztagarriak landatutako lurren %40a dira, eta gainontzekoa sekain lurrek eta larre moduan erabilitako lurrek osatzen dute. Lur ureztagarrietan artoa, eta garagarra bezalako laboreak landatzen dira, Bardeako ubideko urei esker ureztaturiko lurretan. Sekain lurretan, garagarra da landaketarik ugariena. XIX. mendearen amaieran asko handitu zen landatutako lurren azalera eta 1891ean 628 hektarea lantzen ziren arren, 1906an 2980 hektarea, 1920an 6026 hektarea eta 1935ean 6957 hektarea landu ziren.

Zarrakaztelu berrikuntza teknikoak ezarri zituen Erribera lehen herria izan zen, eta horregatik abeltzaintzak garrantzia galdu zuen Erriberako herria ere izan zen, nekazaritzarako asto eta zaldien beharra gutxitu zenean. 1906ko urriaren 19an Nafarroako nekazari aurrezki kutxak sustaturiko kooperatiba sortu zen, eta 1959ko apirilaren 15ean alpaparen kooperatiba.

Bardea

Erdi Aroan, Zarrakazteluk, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Cabanillas, Melida, Kaparrotsu, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Azkoien, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibaxa eta Zaraitzu ibarrekin batera, Bardeako Komunitatea osatu zuen, Bardeako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

Diru-sarrerak

2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 14.541 euro-koa zen, eta etxegune bakoitzeko 36.201 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 20.493 euro zen. Errenta gordina 17.165 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 51,1. Gainerako iturriak: pentsioak (% 25,6), beste diru-sarrerak (% 15,1), langabezia-prestazioak (% 2,4), beste prestazioak (% 6).

51%

26%

15%

Soldata · % 51,1Pentsioak · % 25,6Langabezia · % 2,4Beste prestazioak · % 6Beste sarrerak · % 15,1

Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen daUdalerrian indizea 29,8 da, probintziakoaren (30,9) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,8 da, probintziakoaren (2,6) gainetik eta Espainiakoaren (2,8) parean.

Jarduera ekonomikoa

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Carcastillo udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 1.132 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 54,3; gainerako % 45,7 inaktibo zeuden (erretiratuak % 51,5, beste inaktiboak % 38,8 eta ikasleak % 9,8). Aktiboen artean, langabezia-tasa % 13,9 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,5 zen eta emakumezkoena % 51,0; langabezia-tasa, aldiz, % 10,3 eta % 18,0 zen, hurrenez hurren.

Okupatuen kopurua 951 zen 2023ean, 2021eko 916etik gora. Emakumeek okupatuen % 43,2 osatzen dute, eta gizonek % 56,8.

951okupatu, 2023+% 3,8 2021etik

% 43,2emakumeak okupatuen artean

% 54,3jarduera-tasa, 2024

% 13,9langabezia-tasa, 2024

% 46,8

% 23,5

% 17,7

Okupatuak · % 46,8Langabeak · % 7,5Ikasleak · % 4,5Erretiratuak · % 23,5Beste inaktiboak · % 17,7

16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Carcastillo, 2024

Egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Okupatuak	975	% 46,8	548	% 51,6	427	% 41,8
Langabeak	157	% 7,5	63	% 5,9	94	% 9,2
Inaktiboak	952	% 45,7	451	% 42,5	501	% 49,0
Guztira	2.084	% 100,0	1.062	% 100,0	1.022	% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 46,0), industria (% 34,4), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 14,3) eta eraikuntza (% 5,4).

% 14,3

% 34,4

% 46,0

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 14,3Industria · % 34,4Eraikuntza · % 5,4Zerbitzuak · % 46,0

Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 32,7), ondoren nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 14,3) eta merkataritza (% 12,7) datoz.

Jarduera-adar zehatzak

Manufaktura-industria

% 32,7

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza

% 14,3

Merkataritza

% 12,7

Osasuna eta gizarte-zerbitzuak

% 7,9

Eraikuntza

% 5,4

Hezkuntza

% 4,4

Administrazio-jarduera lagungarriak

% 4,4

Ostalaritza

% 3,4

Gainerako 13 jarduera-adarrak

Administrazio publikoa

% 3,0

Garraioa eta biltegiratzea

% 2,6

Jarduera profesionalak

% 2,4

Beste zerbitzu batzuk

% 1,8

Ur-hornidura eta hondakinak

% 1,6

Etxeetako jarduerak

% 1,3

Jarduera artistikoak eta aisialdikoak

% 0,9

Finantza- eta aseguru-jarduerak

% 0,7

Informazioa eta komunikazioak

% 0,3

Energia elektrikoa eta gasa

% 0,1

Higiezinen jarduerak

% 0,0

Erauzketa-industriak

% 0,0

Lurraldez kanpoko erakundeak

% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 57,3; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 18,8), eta oinarrizko okupazioak % 18,5. Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 59,8 eta emakumeen % 54,0).

% 18,8

% 57,3

% 18,5

Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 18,8Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 57,3Oinarrizko okupazioak · % 18,5Ez dago jasota · % 5,4

Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Carcastillo, 2023

Okupazioa	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak	179	% 18,8	75	% 13,9	104	% 25,3
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak	545	% 57,3	323	% 59,8	222	% 54,0
Oinarrizko okupazioak	176	% 18,5	113	% 20,9	63	% 15,3
Ez dago jasota	51	% 5,4	29	% 5,4	22	% 5,4
Guztira	951	% 100,0	540	% 100,0	411	% 100,0

Okupatuen % 80,8 besteren konturako langileak dira, eta % 19,2 norberaren konturakoak.

% 16,1

% 66,0

% 14,7

Norberaren kontura, langileak dituena · % 3,2Norberaren kontura, langilerik gabe · % 16,1Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 66,0Besteren kontura, aldi baterakoa · % 14,7

Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Carcastillo, 2023

Lan-egoera	Guztira	%	Gizonak	%	Emakumeak	%
Norberaren kontura	183	% 19,2	112	% 20,7	71	% 17,3
Besteren kontura	768	% 80,8	428	% 79,3	340	% 82,7
Guztira	951	% 100,0	540	% 100,0	411	% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 83,0 estatuan jaio zen, eta % 17,0 atzerrian. Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 50,7 okupatuak dira, % 34,9 erretiratuak, % 5,6 langabeak, % 4,7 bestelako inaktiboak eta % 4,0 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 51,4 okupatuak dira, % 29,9 bestelako inaktiboak, % 11,3 langabeak, % 4,5 ikasleak eta % 2,8 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 42,0 okupatuak dira, % 25,4 bestelako inaktiboak, % 20,6 erretiratuak, % 6,7 langabeak eta % 5,4 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 36,9 bestelako inaktiboak dira, % 29,1 okupatuak, % 26,3 langabeak, % 5,6 ikasleak eta % 2,2 erretiratuak.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 50,7

Okupatuak

% 51,4

% 5,6

Langabeak

% 11,3

% 4,0

Ikasleak

% 4,5

% 34,9

Erretiratuak

% 2,8

% 4,7

Beste inakt.

% 29,9

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 42,0

Okupatuak

% 29,1

% 6,7

Langabeak

% 26,3

% 5,4

Ikasleak

% 5,6

% 20,6

Erretiratuak

% 2,2

% 25,4

Beste inakt.

% 36,9

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 85,0 estatuan jaio zen, eta % 15,0 atzerrian. Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 63,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 15,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 15,4 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,4 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 42,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 5,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 53,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 28,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 12,8 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 32,7 oinarrizko okupazioetakoak.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 15,6

Goi eta erdi maila

% 5,5

% 63,3

Langile kualifikatuak

% 42,9

% 15,4

Oinarrizko okup.

% 48,4

% 5,8

Ez dago jasota

% 3,3

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 28,7

Goi eta erdi maila

% 1,9

% 53,8

Langile kualifikatuak

% 55,8

% 12,8

Oinarrizko okup.

% 32,7

% 4,7

Ez dago jasota

% 9,6

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 47,4 industrian ari dira, % 31,6 zerbitzuetan, % 12,9 nekazaritzan eta % 8,0 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 49,5 nekazaritzan ari dira, % 25,3 industrian, % 18,7 zerbitzuetan eta % 6,6 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 69,4 zerbitzuetan ari dira, % 22,3 industrian, % 6,1 nekazaritzan eta % 2,2 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,8 zerbitzuetan ari dira, % 21,2 industrian eta % 21,2 nekazaritzan.

Gizonak

Estatua

Atzerria

% 12,9

Nekazaritza

% 49,5

% 47,4

Industria

% 25,3

% 8,0

Eraikuntza

% 6,6

% 31,6

Zerbitzuak

% 18,7

Emakumeak

Estatua

Atzerria

% 6,1

Nekazaritza

% 21,2

% 22,3

Industria

% 21,2

% 2,2

Eraikuntza

% 1,9

% 69,4

Zerbitzuak

% 55,8

Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 162 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 8.878 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten. Udalerriaren azalera 97,3 km² denez, NAE lurraldearen % 91,2 da. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 96,3 lur goldagarria (8.553 ha, 148 ustiategitan), % 2,9 larre iraunkorrak (257 ha, 22 ustiategitan), % 0,8 arbolak (67,7 ha, 41 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,34 ha, 11 ustiategitan) eta berotegiak edo babes garai irisgarriak (0,12 ha, 4 ustiategitan).

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)

NAE udalerriaren azaleran

91%

9%

NAE · 8.878 ha (% 91,2)Gainerako azalera · 852 ha (% 8,8)

NAE, lur-erabileraren arabera

96%

Lur goldagarria · 8.553 ha (% 96,3)Larre iraunkorrak · 257 ha (% 2,9)Arbolak · 67,7 ha (% 0,8)Baratzeak · 0,34 ha (< % 0,1)Berotegiak · 0,12 ha (< % 0,1)

Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 449 behi, 3.062 ardi eta ahuntz, 54.108 txerri (probintziako 2. kopururik handiena) eta 115.024 hegazti zeuden.

Ibilgailu-parkea

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 1.483 gidari zeuden erroldatuta: 936 gizon (% 63,1) eta 547 emakume (% 36,9). Biztanleen % 61,5 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 2.088 ibilgailuk osatzen zuten: 1.437 turismo, 179 kamioi, 179 furgoneta, 115 motozikleta eta 86 ziklomotor. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 596 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik.

Turismoen batez besteko adina 14,8 urtekoa zen; turismoen % 5,1k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 15,4k 25 urte baino gehiago. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 66,4 diesel zen eta % 32,6 gasolinazko; 16 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 2,5k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 39,7k ez zuen etiketarik.

Ibilgailu-parkea (2025)

Ingurumen-etiketa

25%

33%

40%

0 etiketa · 16 (% 0,8)ECO · 35 (% 1,7)C etiketa · 515 (% 25)B etiketa · 679 (% 32,9)Etiketarik gabe · 818 (% 39,7)

Turismoak, adinaren arabera

11%

22%

46%

15%

< 4 urte · 73 (% 5,1)4–8 urte · 163 (% 11,3)8–15 urte · 320 (% 22,3)15–25 urte · 659 (% 45,9)≥ 25 urte · 222 (% 15,4)

Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

Zarrakazteluko udaletxea Elizako enparantzan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Javier Igal Iguaz da, Zarrakazteluko Independeetako hautagai gisa aurkeztu zena.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Alderdia	Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
	1979	1983	1987	1991	1995	1999	2003	2007	2011	2015	2019
Zarrakazteluko Independenteak	5	2	-	-	-	5	6	5	5	6	8
Navarra Suma	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	3
Nafar Herriaren Batasuna	-	-	3	4	4	3	4	6	4	5	-
Nafarroako Alderdi Sozialista	1	2	3	4	3	1	1	-	2	-	-
Nafarroako Alderdi Popularra	-	-	-	-	-	-	-	-	0	-	-
Nafarroako Demokraten Elkargunea	-	-	-	-	-	-	-	0	-	-	-
Figarolgo Ekimena	-	-	-	-	-	2	-	-	-	-	-
Zarrakaztelurako Ekimen Demokratikoa	-	-	-	1	2	-	-	-	-	-	-
Alternatiba Independente Popularra	-	-	-	2	1	-	-	-	-	-	-
Espainiako Independenteen Plataforma	-	-	-	-	1	-	-	-	-	-	-
Euzko Alderdi Jeltzalea	-	2	2	0	-	-	-	-	-	-	-
Nekazaritza eta Abeltzaintzako Alderdia	3	2	-	0	-	-	-	-	-	-	-
Irtenbide Independentea	-	-	2	-	-	-	-	-	-	-	-
Eusko Alkartasuna	-	-	1	-	-	-	-	-	-	-	-
Aliantza Popularra-Alderdi Demokrata Popularra	-	3	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Zentro Demokratikoaren Batasuna	2	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-

Foru hauteskundeak

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Navarra Suma 521 38,42 -  Nafarroako Alderdi Sozialista 462 34,07 ▲ 115  Geroa Bai 161 11,87 ▲ 25  Euskal Herria Bildu 62 4,57 ▼ 4  Ahal Dugu 55 4,06 ▼ 137  Vox 42 3,10 -  Izquierda-Ezkerra 24 1,77 ▼ 12  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 8 0,59 ▼ 5  Equo 1 0,07 ▼ 3  Libertate Nafarra 1 0,07 ▼ 3  Solidaritate eta Autogestio Internazionalista 1 0,07 ▼ 0

2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak Alderdia Bozak guztira % +/-  Nafar Herriaren Batasuna 478 33,52 ?  Nafarroako Alderdi Sozialista 347 24,33 ?  Ahal Dugu 192 13,46 ?  Geroa Bai 136 9,54 ?  Nafarroako Alderdi Popularra 68 4,77 ?  Euskal Herria Bildu 66 4,63 ?  Izquierda-Ezkerra 36 2,52 ?  Herritarrak - Herritarron Alderdia 29 2,03 ?  Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa 13 0,91 ?  Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia 11 0,77 ?  Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia 6 0,42 ?  Libertate Nafarra 4 0,28 ?  Equo 4 0,28 ?  Solidaritate eta Autogestio Internazionalista 1 0,07 ?

Udala

Udalaren egoitza eta udaletxea Elizako enparantzan dago.

1920. urtean altxatu zen, antzinako udaletxea zegoen orube berdinean (antzinako udaletxea 1860ko hamarkadan eraiki zuten). Eraikina, garai hartan herrian eraikitako gainontzeko eraikuntzen estilo arkitektoniko bera dauka, eta hiru zatitan banaturik dago. Beheko solairua harriz egindakoa da eta egituraren gainontzekoa margoturik dago. Udaletxea elizaren aurrean dago.

• HELBIDEA: Elizaren Plaza, 3

Egungo banaketa

Zarrakazteluko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Javier Igal Iguaz da, Zarrakazteluko Independenteak zerrendakoa. Zinegotziak 10 daude:

• Olaia Fraile Garcia (Zarrakazteluko Independenteak)
• Jesus Mugueta Sierra (Zarrakazteluko Independenteak)
• Uji Echegoyen Salvo (Zarrakazteluko Independenteak)
• Javier Alfaro Garcia (Zarrakazteluko Independenteak)
• Juan Antonio Jimenez Gabari (Zarrakazteluko Independenteak)
• Maialen Aguirre Irisarri (Zarrakazteluko Independenteak)
• Victoria Arozarena Rabasco (Zarrakazteluko Independenteak)
• Ana Isabel Aguas Zoco (Navarra Suma)
• Patricia Alfaro Bonel (Navarra Suma)
• Eduardo Garde Miqueleiz (Navarra Suma)

Batzordeak

Zarrakazteluko Udalan 7 batzorde ditu:

• Ekonomia
• Kirola eta Gazteria
• Kultura, Hezkuntza eta Tokiko Dinamizazioa
• Azpiegiturak
• Eremu Naturala
• Gizarte Ekintza
• Figarol

Alkateak

1979tik, Zarrakazteluk 7 alkate izan ditu:

Alkatea	Agintaldi hasiera	Agintaldi amaiera	Alderdia
?	1979	1983		Zarrakazteluko Independenteak
?	1983	1987		Alianza Popular-Alderdi Demokrata Popularra
?	1987	1999		Nafar Herriaren Batasuna
Jesus Mugueta Sierra	1999	2007		Zarrakazteluko Independenteak
Julio Prieto Arbeloa	2007	2011		Nafar Herriaren Batasuna
Constantino Alfaro Cortes	2011	2015		Zarrakazteluko Independenteak
Javier Igal Iguaz	2015	jardunean		Zarrakazteluko Independenteak

Garraioa

Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko 324 linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du NA-128 errepidean, Figarolerantz eta Tafallarantz.

Nafarroako Hiriarteko Garraioa  Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠ 324 Tafalla Erriberri • Beire • Pitillas • Santakara • Melida • Murelu Hautsi • Zarrakaztelu Figarol

Kultura

Euskara

Zaila da Zarrakaztelun euskara erabilera arrunteko hizkuntza noiz arte izan zen zehaztea. Historian zehar ez dago datu horri buruzko aipamen zuzenik, euskara ez baitzen dokumentu ofizialetan kontuan hartzen hasi XVIII. mendera arte, eta, beraz, beharrezkoa da metodo deduktiboak erabiltzea horri buruzko zerbait ondorioztatzeko.

Ager Vasconumaren erromanizazio goiztiarrak, zeinetan Zarrakaztelu baitakoa den, aldaketa teknologiko, sozial, kultural eta, jakina, idiomatiko garrantzitsuak ekarri zituen. Aldaketa horien ondorioz, latinetik eratorri ziren hizkuntzak (erromantze desberdinak: nafar erromantze lehenik eta gaztelania ondoren) gero eta gehiago garatu ziren, hasieran elkarrekin biziz eta ondoren jatorrizko euskara lekuz aldatuz. Aldaketa horien intentsitatea eta denboran duten kokapena zehaztu ahal izateko, bertakoek bizi ziren lekuei ematen zieten izena, toponimia edo pertsonen izen berak, Zarrakaztelu bera ez ezik, hura integratzen den eskualdearena ere, islatzen dituzten dokumentuez baliatu behar da, baita izaera zibil edo eklesiastikoko beste dokumentu batzuen xehetasunez ere, zeinak, zeharka, errealitatea argitzen ez duten.

Aditu gehienak bat datoz ondorioztatzean Zarrakazteluko XVI. mendeko hizkuntza-errealitatea elebitasuna, euskararen ezagutza eta erabilera eta garai hartan eskualdean erabiltzen zen erromantzea izango zela. Datu horiek bat datoz Nafarroako euskararen hedadura denboran zehar ezagutzeko erabiltzen den erreferentzia klasikoetako batek emandakoekin. Manuel Lekuonak Gasteizko apaiztegian aurkitu zuen Gaztela eta Leongo Errege Koroako hogeita hamalau apezpikutzetako eta artzapezpikutzetako bakoitzean dauden Hiri, Hiri eta Lekuen Erregistroa. 1587 dokumentuaren. Testu hori eskuz idatzita dago, eta, bertan, Artzapezpikutzaren ikuspegitik, Nafarroako udalerrien hizkuntza-sailkapena egiten da, ziurrenik herri bakoitzean diharduten apaizek izan beharko lituzketen hizkuntza-trebetasunak definitzeko.

Testuak bi taldetan banatzen ditu orduko udalerriak: euskaldunak (hau da, beren burua gaztelaniaz defendatzen ez zutenak) eta «Iruñeko Gotzaindegiko biztanleak», gaztelania hizkuntza hori komunean erabiltzeko adina barneratu zen udalerriak dira. Banaketa horrek lerro zuzen bat marrazten du, eta horren azpian Zarrakaztelu dago (testuan, Carcastro), bai eta eskualdeko gainerako herriak ere; horrek esan nahi du hemendik iparraldera herri guztiek (Iruñeak izan ezik) euskara dutela hizkuntza esklusibotzat, eta hemendik hegoaldera gaztelania dela hizkuntza arrunta. Hizkuntza muga ezin da malkartsua izan, herri mugakideetako jendeak nahitaez elkarrekin komunikatu behar duelako, eta, Zarrakazteluren kasuan, jakina da zerrenda horretan Iruñeko Apezpikutzakoen taldean sartzen ziren herriak 1587az geroztik oraindik euskara agiri bidez egiaztatuta mantentzen zutela.

Baina mende bat geroago Zarrakaztelun ez zen euskaraz hitz egiten, 1642ko dokumenturen batetik Fernando Maiorak Nafarroako Errege Artxibo Nagusitik erreskatatu zuela ondorioztatzera: "mi parte es natural de la dicha villa de Carcastillo, que confina con el Reino de Aragón y no sabe hablar vascuence, ni lo entiende, y los dichos testigos son de los dichos lugares y no saben hablar ni entienden el lenguaxe castellano como es público y notorio" (ni Zarrakaztelu hiribildu hartako naturala naiz, Aragoiko Erresumarekin muga egiten duena eta euskaraz hitz egiten ez dakiena, ezta ulertzen ere, eta lekuko horiek toki horietakoak dira eta ez dakite hitz egiten eta ez dute ulertzen gaztelaniaz hitz egitea publikoa eta nabarmena den bezala).

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Zarrakaztelu ez-euskal-eremuan sailkatu zuen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Zarrakaztelu ez-euskal-eremuan sailkatu zuen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Zarrakaztelu eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,26k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 1,25k eta 2018n % 2,30k.

Kirola

Zarrakaztelun, Larrate K. E. futbol-klub bat dago, hainbat kategoriarekin: txikienetatik hasi eta eskualdeko lehen mailako taldera arte. Herrian ere klub zikloturista bat sortu da duela oso gutxi, eta herrietan barrena ibiltzen dira ahal duten guztietan. Larunbatetan, kiroldegiko pabiloian, eskualdeko areto-futboleko liga bat dago. Herrian ere badaude emakumeen eta gizonen eskubaloi-taldeak, hainbat kategoriatakoak.

Jaiak

• San Babil eguna, urtarrilaren 24an
• Gazteriaren jaiak, ekainaren azken asteburuan
• Arrosarioko Andre Mariaren jaiak, abuztuaren lehengo asteburuan
• Urriko jaiak, urriaren lehengo asteburuan

Ondarea

Ikus zerrenda: «Zarrakazteluko kultura ondasunak»

Olibako Santa Maria monasterioaren eliza

Ondasun nabarmenak

• Olibako monasterioa, XII. mendean eraikitako kristau monasterio erromanikoa.
• San Salbatore eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza.
• Olibako Abateen jauregia, XVI. mendeko abate-jauregia, pizkundeko estilokoa.
• Zarrakazteluko gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.

Eremu naturalak

• Bi Erresumen urmaela, urmael endorreiko txikia.

Zarrakazteluar ospetsuak

• Marcelino Garde Villafranca (1925-1990), olerkari, idazle, apaiz eta euskaltzale.
• Jose Maria Goiena Barandalla (1930-2021), enpresaburu.
• Ricardo Visus Antoñanzas "Caito" (1931-2020), tenor, kantu-zuzendari eta opera-zuzendari.
• Pedro Tabar Oneka (1945-), politikari.
• Isabel Garcia Hualde (1952-), idazlea.
• Julio Ariza Irigoien (1957-), enpresaburu eta politikari.
• Juan Peralta Gascon (1990-), txirrindulari.

Herri senidetuak

Zarrakaztelu ondorengo herriekin senidetuta dago:

• Aldude
• Urepele

Irudiak

• 
  Zarrakaztelu Larratetik
• 
  Eliza Lau Izkinetatik
• 
  Olibako monasterioa
• 
  Udaletxea
• 
  NA-128 errepidea

Erreferentziak

• Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.

Ikus, gainera

• Erdialdea
• Tuterako merindadea
• Nafarroa Garaia

Kanpo estekak

• Zarrakazteluko Udalako webgune ofiziala

• Datuak: Q1648542
• Multimedia: Carcastillo / Q1648542
• Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Zarrakaztelu